Ali Shefqet Shkupi: Një Figurë Qendrore në Vorbullën e Shtetformimit

Nga Aleksandër Cangonja

Ali Shefqet Shkupi (1883-1953) përfaqëson një nga figurat më komplekse dhe tragjike të elitës ushtarake shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX. I arsimuar në akademitë ushtarake më të zëshme të Perandorisë Osmane dhe bashkëkohës i Mustafa Qemal Ataturkut, ai u emërua nga Ismail Qemali si Shefi i parë i Shtatmadhorisë së Ushtrisë Shqiptare në vitin 1912. Karriera e tij, e karakterizuar nga një profesionalizëm i lartë dhe bindje të forta kombëtare, mori një kthesë dramatike gjatë Mbretërisë Zogiste. Angazhimi i tij në “Kryengritjen e Fierit” të vitit 1935, një lëvizje e armatosur që synonte rrëzimin e Monarkisë, çoi në dënimin e tij fillimisht me vdekje, dënim i cili pas protestave të shumta ndërkombëtare (përfshirë edhe atë të Albert Ajnshtajnit) u shndërrua në 101 vjet burgim. Ky artikull analizon rrugëtimin e tij nga qelia e burgut të Durrësit drejt lirisë së kushtëzuar, përmes një serie dokumentesh arkivore të siguruara nga Arkivi Qendror Shtetëror (Fondi 152, Viti 1938, Dosja 81), të cilat dëshmojnë ndërthurjen e dramës njerëzore me mekanizmat e ftohtë të shtetit zogist.

Midis Lutjes Familjare dhe Procedurës Shtetërore

Rrugëtimi drejt faljes nisi me zërin e familjes, i cili gjeti shprehje në letrën prekëse të Ikbal Rusit, bashkëshortes së Ali Shefqetit, drejtuar Mbretit Zog në gusht të vitit 1937. Në këtë letër, Ikbal Rusi nuk kërkonte thjesht mëshirë, por ndërtonte një narrativë të fuqishme patriotike, duke zbuluar se ishte e bija e Fetah Qinanit, një atdhetar që kishte punuar me Çerçiz Topullin dhe kishte vdekur në burgjet e Janinës për idealin kombëtar. Ajo krijonte një paralele tragjike mes fatit të babait të saj dhe atij të bashkëshortit, duke vënë në dukje vuajtjen e vajzës së saj 6-vjeçare, Fatbardhës, e cila pyeste vazhdimisht: “Pse s’u lirua baba moj nanë, pse?”. Kjo lutje njerëzore u përball me një procedurë të ngadaltë por sistematike shtetërore. Në janar të vitit 1938, lutja e familjes u përcjellë nga Adjutantura e Oborrit Mbretëror drejt Kryeministrisë dhe më pas në Ministrinë e Brendshme përmes shkresës Nr. 129, të nënshkruar nga Kryeministri Koço Kotta. Ky moment shënoi kalimin e çështjes nga një dramë private në një dosje zyrtare shtetërore, ku fati i ish-nënkolonelit filloi të peshohej në balancën e interesave politike të kohës.

Epilogu: Nga Mbretëria në Harresën Komuniste

Pas vitit 1944, fati i Ali Shefqet Shkupit mori një tjetër kthesë tragjike, duke reflektuar paradokset e historisë shqiptare. Megjithëse ishte një antizogist i njohur dhe kishte vuajtur në burgjet e Monarkisë, ai refuzoi të bashkëpunonte me regjimin e ri komunist. Shprehja e tij e famshme dhe e prerë, “Për mustaqet e Stalinit, unë nuk jap as një qen të ngordhur”, i kushtoi persekutimin dhe mjerimin e plotë në vitet e fundit të jetës. Ai vdiq në Shkodër, më 26 dhjetor 1953, i harruar dhe i papërfillur nga shteti që ai vetë kishte ndihmuar të themelohej në vitin 1912. Saga e Ali Shefqet Shkupit, e dokumentuar përmes kësaj serie letrash dhe shkresash arkivore, mbetet një dëshmi e fuqishme e përpjekjes njerëzore për dinjitet përballë sistemeve politike shtypëse. Ajo na kujton se pas çdo dekreti zyrtar dhe çdo shkrese burokratike fshihet një dramë familjare dhe një histori që meriton të rrëfehet me vërtetësi akademike dhe maturi historike.

Referencat Dokumentare (AQSH, Fondi 152, Viti 1938, Dosja 81):

  • Letra e Ikbal Rusit drejtuar Mbretit Zog (24.08.1937)
  • Shkresat e Kryeministrisë (Nr. 129, Nr. 240 RES)
  • Telegrami kolektiv i të burgosurve politikë (Nr. 133/75, 21.04.1938)
  • Dekreti Mbretëror i Faljes dhe Telegrami i Lirimit (03.09.1938)
  • Raportet e survejimit dhe lëvizjeve (Nr. 485/5 dhe Nr. 197/1. Ag.)
  • Dëshmia e nipit, Prof. Dr. Dëfrim Shkupi (Arkiva Balkanweb/Memorie.al)

Aleksandër Cangonja, Durrës 11.03.2026