Nga Klevi Elezi
Kultura politike e shqiptarëve, e vlerësuar sipas standardeve dhe botëkuptimit të shoqërive demokratike perëndimore, mbetet ende problematike dhe shpeshherë e papjekur. Shkaqet janë të shumta, por ndër më kryesoret është mungesa e një tradite politike liberale funksionale. Për shqiptarët, kjo mungesë nuk ka qenë zgjedhje, por pasojë e historisë së tyre të vështirë, veçanërisht e periudhës së gjatë të komunizmit izolues, i cili prodhoi një shoqëri të traumatizuar politikisht, ku frika u kthye në mekanizëm qendror të marrëdhënies midis individit dhe shtetit.
Dhuna fizike, shtypja e dinjitetit njerëzor dhe indoktrinimi ideologjik ekstrem krijuan një realitet ku individi jo vetëm që u largua nga politika, por shpesh hoqi dorë edhe nga mendimi i lirë. Një shoqëri që nuk ushtron mendimin kritik nuk mund të zhvillojë kulturë demokratike funksionale, pasi demokracia kërkon qytetarë aktivë, të vetëdijshëm dhe të përgjegjshëm.
Ndryshe nga shumë vende të tjera të kampit komunist, regjimi në Shqipëri arriti nivele ekstreme izolimi, duke e shkëputur vendin jo vetëm nga Perëndimi, por edhe nga vetë bota komuniste. Për dekada me radhë, realiteti i shqiptarëve fillonte dhe përfundonte brenda kufijve të vendit. Në këtë kontekst, emocionet politike u bënë forma kryesore e jetës publike. Gëzimi, krenaria, frika dhe urrejtja u kanalizuan në funksion të regjimit dhe kultit të individit.
Trashëgimia e kësaj periudhe reflektohet ende sot. Politika shpesh perceptohet përmes emocioneve dhe jo përmes interesit racional qytetar. Polarizimi ekstrem, militantizmi partiak dhe heshtja përballë padrejtësive janë shpesh manifestime të kësaj kulture politike të trashëguar.
Kultura politike nënkupton ndërgjegjësimin e individit mbi rolin dhe përgjegjësitë e tij si qytetar në një sistem pluralist. Qytetarët me kulturë politike të zhvilluar janë aktivë, sepse e kuptojnë se vendimet shtetërore ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre. Pushteti politik në demokraci është produkt i delegimit të vullnetshëm të qytetarëve përmes votës. Kur kjo ndërgjegje mungon, procesi demokratik reduktohet në një ritual formal.
Në Shqipëri, zgjedhësi shpesh ka mësuar procedurën e votimit, por jo gjithmonë kuptimin e tij të thellë. Vota shpesh përdoret si shprehje emocionale identiteti politik dhe jo si instrument për mbrojtjen e interesave konkrete qytetare. Kjo është një nga arsyet pse politika shqiptare vazhdon të mbetet e polarizuar dhe e mbështetur më shumë në antagonizma historike sesa në vizione për të ardhmen.
Dy forcat kryesore politike në vend kanë ndikuar, secila në mënyrën e vet, në këtë realitet. Njëra ka pasur vështirësi në ndarjen e plotë simbolike dhe morale nga trashëgimia komuniste, ndërsa tjetra shpesh ka ndërtuar identitetin politik mbi kundërshtimin e së kaluarës, duke mos arritur gjithmonë të orientojë debatin drejt të ardhmes. Si rezultat, e shkuara ka mbetur referencë e përhershme politike, ndërsa projektet afatgjata zhvillimore kanë qenë më të dobëta.
Megjithatë, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi klasën politike. Elitat intelektuale, akademikët dhe sidomos brezat e arsimuar në vendet demokratike kanë një rol të rëndësishëm në transmetimin e kulturës politike moderne. Nuk mund të fajësohet qytetari që nuk ka pasur mundësi të jetojë në një realitet demokratik funksional; ai gjykon mbi përvojën që ka.
Në këtë drejtim, emigracioni masiv i shqiptarëve ka prodhuar një efekt të rëndësishëm pozitiv. Përmes jetesës dhe integrimit në shoqëri demokratike, shumë shqiptarë kanë përvetësuar modele të reja qytetarie, marrëdhënieje me shtetin dhe pjesëmarrjeje politike. Kjo përbën një kapital të madh kulturor për shoqërinë shqiptare, i cili mund të kontribuojë në transformimin gradual të kulturës politike në vend.
Emancipimi demokratik nuk është një proces që realizohet vetëm përmes reformave institucionale; ai kërkon transformim kulturor. Investimi më i rëndësishëm afatgjatë për Shqipërinë mbetet pikërisht zhvillimi i kulturës politike qytetare.
Të ndihmosh ekonomikisht familjen tënde në Shqipëri mund të zgjidhë probleme të përkohshme materiale. Të ndash me ta përvojën dhe kulturën demokratike të fituar jashtë vendit kontribuon në ndryshime shumë më të thella dhe afatgjata shoqërore.
Përpara se të ndërtosh një shoqëri demokratike, duhet të kuptosh se si funksionon demokracia. Shqiptarëve nuk u mungon dëshira për përparim; shpesh u mungon kontakti i drejtpërdrejtë me modelet funksionale që e bëjnë atë të mundur.
Në fund, transformimi demokratik i Shqipërisë nuk do të vijë vetëm nga institucionet, por nga evolucioni i vetë qytetarëve të saj. Demokracia është, para së gjithash, një kulturë.
