Nga Aleksandër Cangonja

Në arkivat e historisë shqiptare, letra e Beqir Çelës (25 gusht 1935) nuk është thjesht një kërkesë për ndihmë, por një prolog i një tragjedie që do të kulmonte 12 vite më vonë. Shkruar në vlimin e pas-Kryengritjes së Fierit, kjo letër na njeh me një nëpunës të ri që i drejtohet Et’hem Totos, duke përmendur me dashuri vëllazërore miqësinë e tij me Ismetin dhe Selaudinin.

1935: Kërkesë për Drejtësi
Beqir Çela i shkruan Et’hemit (i cili pak muaj më vonë do të emërohej Ministër i Brendshëm) për të shpëtuar xhaxhain e tij të akuzuar rrejshëm. Me një modesti prekëse, Beqiri e krahason veten me një “milingonë” që mund të shtypet nga çdo këmbë, por ofron jetën e tij “përpara mitrolozit” si garanci për pafajësinë e të afërmit. Ai e nis letrën duke vënë në dukje se njihet “vellazerisht” me Selaudin Toton, një detaj që tregon se lidhja e tyre ishte e hershme dhe e bazuar në besim të thellë.

Et’hem Toto: Fundi i Shpejtë i një Rebelimi
Njeriu që mori letrën, Et’hem Toto, do të ndiqte një rrugë paradoksale. Pasi shërbeu si Ministër i Brendshëm, në vitin 1937 ai u ngrit në kryengritje kundër Mbretit Zog (Kryengritja e Delvinës). Kur rebelimi dështoi, Et’hemi nuk pranoi të dorëzohej dhe vrau veten në shpellat e Nivicës. Ky ishte akti i parë i tragjedisë së familjes Toto dhe rrethit të miqve të tyre.

Beqir Çela dhe Selaudin Toto: Bashkë deri në Vdekje
Nëse viti 1935 i gjeti si miq të rinj që kërkonin drejtësi, viti 1947 do t’i gjente si martirë të një kauze të përbashkët. Pas Luftës së Dytë Botërore, Beqir Çela dhe Selaudin Toto (i cili ishte bërë një intelektual i njohur, drejtor i Institutit të Shkencave dhe deputet) u rreshtuan në opozitën e parë demokratike kundër diktaturës komuniste. Lidhja e tyre “vëllazërore” që përmendej në letër u kalit në idealet e lirisë. Të dy u arrestuan nga regjimi i Enver Hoxhës si pjesë e “Grupit të Deputetëve”. Në procesin e montuar gjyqësor të vitit 1947, ata u akuzuan si agjentë të huaj dhe sabotatorë.
Selaudini, pavarësisht kontributit të tij si shkencëtar, dhe Beqiri, si intelektual dhe atdhetar, u përballën me të njëjtin fat mizor. Më 10 tetor 1947, ata u ekzekutuan me pushkatim. Ai “mitroloz” për të cilin Beqiri shkruante me gatishmëri në vitin 1935 për të mbrojtur xhaxhain, u bë realitet 12 vite më vonë, por këtë herë për të shuar jetën e tij dhe të mikut të tij të shtrenjtë, Selaudinit.

Një Testament i Paplotësuar
Historia e kësaj letre është dëshmia se si dy rrugë që nisën në zyrat e shtetit të mbretërisë, u bashkuan në rezistencën ndaj diktaturës dhe përfunduan në të njëjtën gropë të përbashkët në periferi të Tiranës. Sot, Beqir Çela dhe Selaudin Toto kujtohen si Martirë të Demokracisë, duke treguar se “milingona” e vitit 1935 kishte në fakt zemrën e një gjiganti moral.

Karbunare 25/8/’35.

I ndershmi Z. Et’hem,

I njohtur dhe shoqeruar vellazerisht me Z. Ismet e Selaudinin, marre guximin t’Ju shkruaj këtë letër miqesore.
Ju shkruaj në çaste që e tërë jeta ime shpirtrore esht e tronditur thellësisht dhe prandaj lutem të m’i falni të metat formale.
Ditën e Enjte, me 22/8/’35 erdhen xhandarët dhe më morën Xhaxhan prej shtëpije, i cili shpiferisht është akuzuar si pjesemarres ne revolucionin që u bë në Lushnje me 15 të ketij muaj. Pjesemarrësit e vërtetë u mueran ne burg prej qeveris që me d’ 16 dhe ne shterngesat që beri qeveria ndër ‘ta, njeri, që ka armiqesi personale me Xhaxhan t’im, tha se gjoja kishte qene dhe im Ungj dhe keshtu rrodhi marrja e tij pafajesisht. Si katundare dhe njerez te thjeshte e te pa njohur personalisht me autoritetet e Lushnjes, fjala kallzimtare, pa hetime me te gjata u muar si fakt dhe dje Xhaxhaj im bashk me fajtoret e vertete, u dergua ne Fier, per ne Gjyqin Ushtarak.
Ju betohem, si djal i ri, per Nder te Flamurit qe adhuroj dhe dashuroj shpirterisht se im Ungj, naten që ndodhi revolucioni, fjeti ne nje dyshek e ne nje rrogos me mua. Une jam nje nepunes i pervujtur dhe besnik i perzemert i ketij regjimi dhe e ndienj thellesisht detyren t’ime rojale ndaj Fronit.
Nuk me vjen keq pse do te denohet im Ungj pafajesisht, por pikellohem dhe nuk me durohet te triumfoje rrena perpara faktit e te vdes nga qeveria, shtyre mjeshterisht nga armiqt e mij personal. Dyke qenë një katundar mprojtje me të madhe se atë të një milingone në rrugë, që mund t’a shtypë çdo këmbë që të dojë, të lutem shum të ndërmjetësosh pranë krye-sis së Gjyqit Ushtarak në Fier, ose pranë Rreth Komandës së këtushme, që të bëj heti-met e duhura dhe, po dolli evidenca më e vogël pjesëmarrëse në revolucion, t’a jap me firmën t’ime se unë me të gjithë familje vullnetarisht qëndroj përpara mitrolozit për t’u pushkatuar si një nështetas jo i denj për të rruar si Shqiptar i lirë.
Z. Et’hem të lutem si miqësisht ashtu dhe si zyrtar i lartë i drejtësis Shtetro-re të më ndihmosh për sa të shkrova. Ndih mom të mos shkoj pafajësisht e kafshatë e armiqve personale.
Ngjat jetime të përzemërta.
I Juaj me respekt
Beqir Çela