Gjurmët e fshehura në pluhurin e vitit 1940 (AQSH – F.152, V.1940, D.128)
Në vitin 1940, ndërsa hija e fashizmit italian mbulonte Shqipërinë, një aparat i tërë propagande u vu në lëvizje për të formësuar mendjet dhe për të siguruar besnikërinë e një populli të pushtuar. Mësues, funksionarë lokalë e deri te teknikë të thjeshtë u mobilizuan për të mbajtur konferenca, fjalimet e të cilëve lavdëronin “Duçen”, “Partinë Fashiste” dhe arritjet e saj.
Këto dokumente autentike, të nxjerra nga Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH – F.152, V.1940, D.128), nuk janë thjesht një dëshmi e indoktrinimit; ato janë një pasqyrë e rrallë e metamorfozave politike, e mbijetesës dhe e tragjedive personale që farkëtuan historinë komplekse të Shqipërisë në shekullin XX. Ky artikull zbulon transkriptimet e plota dhe analizon trajektoret befasuese të figurave si Ramadan Çitaku, Josif Pashko, Haki Taha, Arif Gjyli, Bajram Gashi dhe Age Qeraxhija – emra që kaluan nga njëra anë e historisë në tjetrën, duke lënë pas një trashëgimi sa heroike, aq edhe kontroverse.
Transkriptimi i Plotë i Dokumenteve (Burimi: AQSH – F.152-1940-128)
Këtu paraqiten transkriptimet e sakta të tre dokumenteve, duke ruajtur gjuhën dhe drejtshkrimin origjinal të kohës.
Dokumenti 1: Lista e funksionarëve për konferenca
| N.R. | Emri e mbiemri | Cilësija | Tema |
| 1. | Nexhmi Ballka | Mësues | Pse duhet me shkue në shkollë. |
| 2. | Bajram Gashi | Mësues | Si edukohet Rinija (A.L.SH.) |
| 3. | Nazhija Gjikolli | Mësuese | Gruja nuk âsht sherbëtore (skllave) por grue e nanë. |
| 4. | Ragip Lohja | Sekr. Komune | Partija Fashiste Shqiptare. |
| 5. | “ | “ | Si edukat Lirije (A.L.SH.) |
| 6. | “ | “ | Asht e para herë qi Shqip.ka Ushtri. |
| 7. | Xhemal Belegu | Drejtor Shk. | Konditat Ekonom.të Shqipnis. |
| 8. | Xhemal Dizdari | Drejt. Shkoll. Erg. | Asht e para herë qi Shqip.ka nji Ushtri. |
| 9. | Arif Gjyli | Mësues F.K. | Partija Fashiste Shqiptare. |
| 10. | Xhemal Mullit | Mësues | Mësuesi Fashist. |
| 11. | Hysen Korbi | “ | Duçeja dhe Drejtësija Fashiste. |
| 12. | Bajram Gashi | “ | Duçeja |
| 13. | “ | “ | Partija Kombëtare Fashiste. |
| 14. | “ | “ | Partija Fashiste Shqiptare |
| 15. | “ | “ | Kush janë anmiqt e Fashizmit. |
| 16. | Thanas Rexha | Kret.Komune | Kush âsht atdhetarë i vertetë. |
| 17. | Haki Taha | Mësues | Pse duhet me ndigjue m’u bindë. |
| 18. | Bajram Gashi | “ | Drejtësija Fashiste. |
| 19. | Abdurrahman Çavo | “ | Mbrojtja e Punës. |
| 20. | “ | “ | Punë e Pushim (Mbas Puna). |
| 21. | “ | “ | Disiplinim i Çmieve. |
| 22. | Haki Taha | “ | Konditat Ekonomike të Shqipnis. |
| 23. | Abdurrahman Çavo | “ | Toks e braktisun pasuni e humbun. |
| 24. | Haki Taha | “ | Jesi të pasun vetem kuer asht Kombi. |
| 25. | “ | “ | Fashizmi nderton Ura, Rruga, Kanale. |
| 26. | Bajram Gashi | “ | Si edukohet Lirija (A.L.SH.) |
| 27. | Thanas Rexha | Kryet.Kon. | Sëmundjet qi gjinden në Shqipni. |
| 28. | Age Qeraxhija | Mësuese | Perkujdesjet Fashiste per shndetin pulbik. |
| 29. | “ | “ | Grueja muk asht sherbëtore (Skllave) po grue edhe nanë. |
Dokumenti 2
| N.R. | Emri e mbiemri | Cilësija | Tema |
| 30. | Abdyl Keçi | Mësues | Perkujdesjet Fashiste per shndetin publik. |
| 31. | Gani Keta | Mësues | Duçeja. Partija Kombetare Fashiste. Partija Fashiste Shqiptare. Kush janë anmiqt e Fashizmit. Kush asht Atdhetarë i vërtetë Shqiptare. Pse duhet me ndigjue m’u bindë. Drejtësija Fashiste. Mprojtja e punes. Punë e pushim(mbaspuna). Disiplinimi i çmieve. Konditat ekonomike të Shqipnis. Jemi të pasun vetem kur asht kombi i pasun. Fashizmi nderton rruga, ura, kanale. Si edukohet Rinija (A.L.SH.). Sëmundjet qe gjenden ne Shqipni. Perkujdesjet Fashiste per shndetin publik. Pse duhet me shkue ne shkollë. Gruja nuk asht sherbtore(Skllave)po grue dhe nanë. Asht e para herë qe Shqipnija ka nji ushtri. |
| 32. | Selim Shpuza | K.Komune | Duçeja. Partija Kombetare Fashiste. Partija Fashiste Shqiptare. Kush janë anmiqt e Fashizmit. Kush asht Atdhetarë i vërtetë Shqiptare. Pse duhetme ndigjue, m’u binde. Drejtësija Fashiste. Mprojtja e Punes. Pune e pushim(mbaspuna). Disiplinim i çmieve. Konditat ekonomike te Shqipnis. |
| 33. | Xhevdet Xhafa | Kr.Mësues | Si edukohet Rinija. Sëmundjet qe gjenden ne Shqipni. Perkujdesjet Fashiste per shndetin publik. Pse duhet me shkue ne shkollë. Mësuesi Fashist. |
| 34. | Ramadan Çistaku | Konduktor | Fashismi Ndërton ura, rruga, kanale. |
| 35. | Saeit Valltani | Agjent Buj. | Tokë e braktisun pasuni e humbur. |
| 36. | Jovan Shapo | K.Komune | Duçeja. Partija Kombetare Fashiste. Partija Fashiste Shqiptare. Kush janë anmiqt e Fashizmit. Kush asht Atdhetarë i vërtetë Shqiptare. Pse duhet me ndigjue m’u bindë. Drejtësija Fashiste. |
| 37. | Koço Ceka | Sekr.Kom. | Mprojtja e Punes. Punë e pushim(mbaspuna). Disiplinimi i çmieve. Konditat Ekonomike te Shqipnis. Tokë e braktisun pasuni e humbur. Jemi të pasun vetem kur asht kombi i pasun. Fashizmi nderton rrug, ura, kanale. |
Dokumenti 3: Lista Emnore e Nepunesvet caktuar per te mbajtur konferenca ne Qendër t’Ersekës
| Nr. | EMRI E MBIEMRI | CILESIJA E NEPUNESIT | THEMA E FJALIMIT |
| I. | Emin Selenica | N/Prefekt | Duçja e Prija Fashiste Shqiptare |
| II. | Muço Qesaraka | Mesues ne Qendren Erseke | Fashizmi nderton rruge, ura e kanale |
| III. | Koço Prifti | Mesues ne Selenice të Kolonjes | Mesuesi Fashist |
| IV. | Lune Pavari | Proto-Arshi-Kopist i N/Prefektures Ersekes | Toka e braktisun, pasuni e humbun. Jesi te pasun ka koshte i pasur. |
| V. | Sofika Opari | Mesuese Starje | Grueja nuk eshte sherbetore(skllave) po grue e nane. |
| VI. | Josif Pashko | Mesues Rehove | Kush jane anmiqt e Fashizmit. Kush asht Atdhetar i vertete. Pse duhet me degjue e me u binde. |
| VII. | Dr.Ali Baba Ali | Mjek Veteritar Erseke | Semundjet qe gjinden ne Shqiperi. Perkujdesjet Fashiste ne shndetin publik. |
| VIII. | Llambi Mingo | Mesues Erseke | Drejtesija Fashiste, mbrojtja e punes, pune e pushim(mbas Puna). Disiplinim i Çmieve. |
| IX. | Sotir Caçi | Mesues Erseke | Pse shkohet ne shkolle e si duhet te edukohet R.L.SH. |
| X. | Hasan Spahiu | Mesues Erseke | Konditat ekonomike te Shqiperise. |
| XI. | Toger Faik Mehmet | Kom.t.Rrethoreve | Asht e para here qe Shqiperija ka nje Ushtri. |
Analiza e Figurave të Spikatura: Metamorfozat e Pushtetit
1. Ramadan Çitaku (Baca) – Nga “Konduktor” i Fashizmit te Themelues i Shtetit Komunist Ndoshta rasti më emblematik i këtyre listave. Në vitin 1940, Ramadan Çitaku, me profesionin modest “Konduktor”, merrte përsipër të propagandonte se si “Fashizmi ndërton ura, rrugë, kanale”. Por pas fasadës së këtij roli të vogël fshihej një nga figurat më të rëndësishme të historisë komuniste shqiptare. Çitaku, i njohur me nofkën “Baca”, ishte një nga themeluesit e Partisë Komuniste Shqiptare në vitin 1941. Gjatë luftës, ai ishte anëtar i Shtabit të Përgjithshëm dhe pas çlirimit, karriera e tij ishte marramendëse: Ministër i Financave në qeverinë e parë komuniste dhe më vonë Ambasador në Jugosllavinë e Titos.
2. Bajram Gashi – Mësuesi Nacionalist që u Bë Simbol i Shënavlashit Emri i Bajram Gashit (1914-1945) shfaqet disa herë në listat e vitit 1940, ku ai trajtonte tema si edukimi i rinisë dhe drejtësia fashiste. Megjithatë, historia e vërtetë e tij është ajo e një nacionalisti të vendosur. Ai shërbeu si mësues në Krujë, Durrës, Elbasan dhe Shënavlash, përpara se të transferohej në Pejë. Figura e tij është e lidhur ngushtë me atë të Haki Tahës; të dy ishin kolegë dhe bashkëveprimtarë në lëvizjen nacionaliste. Gashi u zgjodh edhe deputet në vitet 1943-1944. Ai u vra në shkurt të vitit 1945 duke luftuar kundër pushtuesve serbë në mbrojtje të kufijve etnikë. Sot, për të nderuar veprën e tij iluministe dhe patriotike, shkolla në Shënavlash të Durrësit mban emrin e tij, duke e kthyer atë në një simbol të qëndresës nacionaliste dhe integritetit profesional.
3. Haki Taha – Nacionalisti Tragjik: Nga Mësues i Bindjes te Vrasësi i Simbolit Figura e Haki Tahës është ndoshta më tragjikja. Në vitin 1940, ai u mësonte të rinjve “Pse duhet me ndigjue m’u bindë”. Pesë vite më vonë, ai do të kryente një nga aktet më të bujshme të mosbindjes nacionaliste. Në mars 1945, në Prishtinë, Haki Taha vrau Miladin Popoviçin, heroin jugosllav dhe mentorin e Enver Hoxhës, i cili shihej si simboli i ndërhyrjes serbe në Shqipëri. Pas këtij akti, Taha kreu vetëvrasje për të mos rënë i gjallë në duart e ndjekësve. Lidhja e tij me Bajram Gashin në listat e 1940-ës tregon se si një grup intelektualësh nacionalistë arritën të vepronin brenda strukturave të kohës, duke pritur momentin për të goditur në emër të kauzës kombëtare.
4. Josif Pashko – Mësuesi i Fashizmit që u Bë Ministër i Komunizmit I ngjashëm me Çitakun, është rasti i Josif Pashkos. Në vitin 1940, si mësues në Rehovë, ai mbante fjalime me tema thellësisht ideologjike si “Kush janë anmiqt e Fashizmit”. Pas lufte, Pashko u bë një figurë e lartë dhe besnike e regjimit të ri, duke shërbyer si zëvendësprokuror, zëvendësministër dhe ministër. Ai përfaqëson atë pjesë të administratës që jo vetëm i mbijetoi ndryshimit të regjimit, por arriti të ngjitej në majat e tij përmes një përshtatjeje politike totale.
5. Age Qeraxhija – Zëri i Intelektuales Femër në një Kohë të Trazuar Në listat e vitit 1940, emri i Age Qeraxhisë spikat si një nga mësueset e pakta femra. Temat e saj, si “Përkujdesjet Fashiste për shëndetin publik” dhe “Gruaja nuk është shërbëtore por grua edhe nanë”, pasqyrojnë përpjekjet e asaj kohe për të integruar gruan në jetën publike sipas modelit të kohës. Megjithatë, si mësuese, ajo luajti një rol të rëndësishëm në edukimin e brezave, duke mbetur një figurë e respektuar në kujtesën e arsimit shqiptar, si një intelektuale që u përpoq të sillte emancipim dhe dritë edhe në rrethana të vështira politike.
6. Arif Gjyli – Nga Propagandist Fashist në Antifashist të Zhgënjyer dhe Viktimë e Diktaturës Në vitin 1940, Arif Gjyli fliste për “Partinë Fashiste Shqiptare”. Më vonë, ai u bashkua me LANÇ dhe arriti kulmin e karrierës së tij politike si nënkryetar i Asamblesë Kushtetuese që shpalli Republikën Popullore në janar 1946. Ishte pikërisht ai që lexoi mocionin për shpalljen e Republikës. Megjithatë, ai u bë shpejt viktimë e regjimit që ndihmoi të ndërtohej, duke u arrestuar dhe torturuar si pjesë e “Grupit të Deputetëve”.
Histori në Kërkim të Heronjve dhe Tradhtarëve
Listat e vitit 1940 janë më shumë se thjesht dokumente arkivore; ato janë një ftesë për të reflektuar mbi natyrën njerëzore përballë pushtetit dhe ideologjisë. Ato na tregojnë se në teatrin e madh të historisë, rolet mund të ndryshojnë papritur. Një ditë je propagandist i një regjimi, ditën tjetër themelues i një tjetri. Një ditë je mësues i bindjes, ditën tjetër një kryengritës i armatosur. Këto histori na mësojnë se ndarjet e thjeshta mes “heronjve” dhe “tradhtarëve” shpesh nuk mjaftojnë për të kuptuar të vërtetën komplekse të së kaluarës shqiptare, një e kaluar që ende sot vazhdon të na flasë përmes gjurmëve të fshehura në pluhurin e arkivave të shtetit.
