Shqipëria ka nevojë për Xhorxh Uashingtonët e saj

Nga Bledar Kurti

Në historinë e kombeve ka momente kur institucionet nuk mjaftojnë më për të mbajtur gjallë besimin e qytetarëve. Në ato çaste, shoqëritë kërkojnë diçka më shumë sesa rregulla, zgjedhje apo parti: kërkojnë karakter. Kërkojnë njerëz që nuk hyjnë në politikë për karrierë, por që thirren nga detyra. Shqipëria sot duket se ndodhet pikërisht në një moment të tillë. Ajo ka nevojë për “Xhorxh Uashingtonët” e saj, njerëz që nuk kërkojnë e jetojnë për pushtet, por që janë të gatshëm ta mbajnë mbi supe përgjegjesinë kur shoqëria ua kërkon.

Në historinë politike botërore, figura e Xhorxh Uashingtonit është emblematike, e duke qenë se SHBA feston vitin e 250-të të pavarësisë vlen të merret si referim. Ai nuk ishte një politikan profesionist në kuptimin modern të fjalës. Ishte një pronar tokash, një komandant ushtarak dhe një qytetar që u thirr nga historia. Kur kolonitë amerikane u përfshinë në luftën për pavarësi, ai pranoi të udhëhiqte ushtrinë kontinentale. Kur lufta përfundoi, ai u kthye në jetën private në fermën e tij në Mount Vernon. Dhe kur më pas shteti i sapokrijuar kishte nevojë për stabilitet institucional, ai pranoi të bëhej presidenti i parë i Shteteve të Bashkuara.

Por ndoshta akti më i madh politik i Uashingtonit nuk ishte pranimi i pushtetit, ishte refuzimi i tij.

Pas dy mandateve si president, ai mund të kishte vazhduar më gjatë. Popullariteti i tij ishte i pakrahasueshëm. Në një epokë kur shumë udhëheqës shndërroheshin lehtësisht në monarkë ose diktatorë, Uashingtoni bëri të kundërtën: ai vendosi të largohej vullnetarisht nga pushteti. Me këtë akt ai krijoi një standard moral për demokracinë amerikane, idenë se pushteti nuk është pronë personale, por një përgjegjësi e përkohshme.

Kjo filozofi politike është pothuajse e panjohur në kulturën politike shqiptare. Në Shqipëri politika është shndërruar prej kohësh në profesion të përhershëm. Shumë figura publike kalojnë dekada në pushtet ose në orbitën e tij, duke kaluar nga një post në tjetrin, nga një parti në tjetrën, nga një mandat në tjetrin. Pushteti rrallëherë shihet si shërbim i përkohshëm; më shpesh trajtohet si karrierë, si investim personal apo si instrument kontrolli.

Kjo nuk është vetëm problem individësh. Është një problem kulture politike.

Shoqëria shqiptare ka prodhuar shumë profesionistë të shkëlqyer: akademikë, sipërmarrës, juristë, inxhinierë, artistë dhe intelektualë që gëzojnë respekt të gjerë. Por shumica e tyre qëndrojnë larg politikës. Arsyeja është e kuptueshme: politika shihet si një terren konfliktual, i polarizuar dhe shpeshherë i kontaminuar nga interesa të ngushta. Për shumë njerëz me integritet, hyrja në këtë botë duket si një rrezik për reputacionin dhe qetësinë personale.

Megjithatë, kur njerëzit më të aftë dhe më të besueshëm tërhiqen plotësisht nga jeta publike, hapësira nuk mbetet bosh. Ajo mbushet nga ata që e kërkojnë pushtetin më shumë se sa përgjegjësinë.

Kjo është arsyeja pse Shqipëria ka nevojë për një kulturë të re të shërbimit publik – një kulturë që i ngjan modelit të Uashingtonit.

Ideja nuk është që vendi të gjejë një figurë të vetme heroike. Demokracitë moderne nuk ndërtohen mbi individë shpëtimtarë. Ajo që nevojitet është një brez i tërë njerëzish që hyjnë në jetën publike jo për karrierë, por për detyrë. Njerëz që kanë ndërtuar më parë një jetë profesionale dhe morale jashtë politikës, dhe që janë të gatshëm të kontribuojnë për një periudhë të kufizuar.

Ky model ka disa avantazhe të rëndësishme.

Së pari, ai e zvogëlon tundimin për ta trajtuar pushtetin si pronë personale. Kur dikush e di se politika nuk është destinacioni i përhershëm i jetës së tij, është më e lehtë të marrë vendime të vështira dhe jopopullore në interes të vendit.

Së dyti, ai rrit besimin publik. Qytetarët priren të kenë më shumë besim tek njerëzit që nuk duket se janë të motivuar nga ambicia personale. Kur një figurë publike perceptohet si dikush që sakrifikon një karrierë të suksesshme për t’i shërbyer vendit, mesazhi moral është shumë i fortë.

Së treti, ky model e pasuron vetë politikën me përvojë reale nga shoqëria. Një parlament ose qeveri e përbërë vetëm nga politikanë profesionistë rrezikon të humbasë kontaktin me ekonominë, shkencën, arsimin dhe jetën e përditshme të qytetarëve.

Natyrisht, një transformim i tillë nuk ndodh vetëm me dëshirë. Ai kërkon presion shoqëror dhe ndryshim mentaliteti.

Shoqëria civile, universitetet, komuniteti i biznesit dhe diaspora shqiptare mund të luajnë një rol të rëndësishëm në këtë drejtim. Ata mund të inkurajojnë figura me integritet që të marrin pjesë në jetën publike, të krijojnë hapësira për debate serioze dhe të mbështesin kandidatura që nuk vijnë nga aparatet tradicionale të partive.

Po aq e rëndësishme është edhe mënyra se si ne, si shoqëri, e perceptojmë suksesin. Nëse suksesi matet vetëm me pasuri apo pushtet personal, atëherë politika do të vazhdojë të tërheqë kryesisht njerëz që e kërkojnë pikërisht këtë. Por nëse nderi publik dhe shërbimi ndaj vendit bëhen pjesë e prestigjit shoqëror, atëherë më shumë njerëz me integritet mund të ndihen të thirrur të kontribuojnë.

Historia na tregon se çdo shoqëri ka momente kur duhet të prodhojë figurat e saj të përgjegjësisë morale. Amerika e shekullit XVIII pati Uashingtonin. Evropa pas Luftës së Dytë Botërore pati një brez liderësh që rindërtuan demokracitë mbi parime të reja.

Shqipëria nuk ka nevojë për mite të reja politike. Ajo ka nevojë për një standard të ri moral në jetën publike.

Një standard ku njerëzit hyjnë në politikë sepse vendi ka nevojë për ta – dhe largohen prej saj sapo misioni të ketë përfunduar.

Në fund të fundit, demokracia nuk mbrohet vetëm nga kushtetutat dhe ligjet. Ajo mbrohet nga karakteri i njerëzve që pranojnë të shërbejnë.

Dhe ndonjëherë, ajo që i duhet më shumë një vendi nuk është një politikan tjetër profesionist. Por një qytetar që nuk do donte kurrë të bëhej politikan, derisa qyteti apo vendi e thirr të shërbejë.