Nga Aleksandër Cangonja

Kontrata e Re: Shteti si Shërbyes, jo si Sundues
Thelbi i fjalimit të Frashërit qëndron në ndryshimin e filozofisë së pushtetit. Ai pranon hapur se populli shqiptar është treguar jashtëzakonisht i durueshëm (“si një qingj”) ndaj qeverive të tij, ndaj kërkon që shteti t’ia kthejë këtë besim përmes humanizmit. Kjo pasqyrohet te kërkesa e tij që xhandari të mos jetë më një figurë që ngjall frikë (“gogol”), por një “bari” që mbron qytetarin. Ky ishte një mesazh i fortë kundër mentalitetit represiv të kohës, duke synuar një shtet ku qytetari ndihet i sigurt dhe i respektuar.

Meritokracia: Lufta ndaj Nepotizmit dhe “Akraballëkut”
Një pikë qendrore e programit ishte goditja e sistemit të vjetër të privilegjeve. Frashëri kërkonte që administrata dhe gjyqësori të mos mbusheshin më me njerëz që kishin lidhje familjare apo miqësore me të fortët, por me të rinj të shkolluar në universitetet e Europës. Për të, shteti ishte një “godinë” që po kalbej nga themelet (komunat dhe zyrat e vogla), ndaj insistonte që vetëm dija juridike dhe titujt shkollorë duhet të determineshin karrierën e një nëpunësi. Kjo ishte një thirrje për të krijuar një elitë të re intelektuale që do të zëvendësonte elitën e vjetër feudale.

Realizmi Ekonomik dhe Dinjiteti Kombëtar
Në një kohë kur arka e shtetit ishte bosh dhe varësia nga kreditë italiane ishte mbytëse, Frashëri zgjodhi rrugën e kursimit të rreptë. Parimi i tij “mos i shtrij këmbët më shumë se jorgani” tregonte një dëshirë për të rritur pavarësinë e Shqipërisë përmes disiplinës financiare dhe prodhimit vendas (bujqësisë). Edhe pse ai konfirmon besnikërinë ndaj aleancës me Italinë, ai e bën këtë duke theksuar “shkallën e barazisë”, një përpjekje diplomatike për të ruajtur dinjitetin e një shteti të vogël përballë një fuqie të madhe që po bëhej gjithnjë e më kërkuese.

Përfundim: Një leksion historie për Shqipërinë e sotme

Fjalimi i Mehdi Frashërit, i mbajtur gati një shekull më parë, tingëllon çuditërisht aktual dhe shërben si një pasqyrë për shoqërinë tonë moderne. Edhe pse teknologjia dhe rrethanat gjeopolitike kanë ndryshuar, “pikat nevralgjike” të shtetit shqiptar mbeten të njëjta.
Së pari, lufta e tij kundër “akraballëkut” (nepotizmit) dhe thirrja për t’u dhënë përparësi “Universitarëve” është një thirrje që vazhdon edhe sot. Premtimi i tij për një administratë të bazuar te merita dhe jo te “hatri” apo lidhjet politike, mbetet objektivi kryesor i reformave që Shqipëria kërkon të realizojë për anëtarësimin në Bashkimin Europian. Ashtu si në vitin 1935, edhe sot “ikja e trurit” (emigrimi i të rinjve të shkolluar) mbetet pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së kësaj meritokracie.
Së dyti, vizioni i tij për “Xhandarin si Bari” reflekton sfidën e sotme të policisë dhe organeve të rendit për të fituar besimin e plotë të qytetarëve. Kalimi nga një polici që shihet si mjet ndëshkimi te një polici që shërben si partnere e komunitetit, është ende një proces në vazhdim.
Së fundmi, parimi i tij ekonomik “mos i shtrij këmbët më shumë se jorgani” dhe insistimi te bujqësia si motor i ekonomisë, mbeten këshilla të vlefshme për një vend që shpesh përballet me borxhe të larta dhe neglizhim të prodhimit vendas.
Në mbyllje, fjalimi i “Qeverisë së të Rinjve” na kujton se Shqipëria i ka pasur gjithmonë idetë e duhura për t’u modernizuar, por shpesh ka dështuar në zbatimin e tyre për shkak të interesave të ngushta të elitave politike. Dokumenti që keni dërguar nuk është thjesht një letër e vjetër, por një rikujtesë se shteti ligjor, pavarësia e gjyqësorit dhe merita janë të vetmet rrugë që dërgojnë një komb drejt përparimit të vërtetë.