Aleksandër Cangonja, Durrës 05.03.2026.

Durrës, 20 Maj 1940 – Një ngjarje e harruar, por domethënëse, e nxjerrë nga Arkivi i Shtetit, zbulon tensionet e ndezura dhe propagandën e egër fashiste që pushtonte Shqipërinë në prag të Luftës së Dytë Botërore. Në majin e vitit 1940, qyteti bregdetar i Durrësit u bë dëshmitar i një incidenti diplomatik, ku fashistët italianë, në një akt provokimi të hapur, ulën me forcë flamurin britanik nga konsullata e tyre.

Kronika e një Provokimi:

Ngjarjet morën zhvillim të shpejtë. Një telegram i rishkruar nga Komanda e Karabinierisë Mbretërore të Shqipërisë, datuar 20 Maj 1940, zbulon se në mbrëmjen e 19 Majit, rreth orës 19:00, një turmë prej rreth 300 fashistësh italianë u mblodhën në një kinema në Durrës. Qëllimi ishte i qartë: të manifestonin kundër veprimeve angleze, të cilat propaganda fashiste i paraqiste si dëmtuese për interesat e Italisë. Pas një fjalimi të shkurtër, por ndezës, nga prefekti, turma u shpërnda, por jo pa lënë pas një gjurmë tensioni [1].

Por ky ishte vetëm fillimi. Menjëherë pas shpërndarjes së turmës, rreth 50 fashistë, të nxitur nga retorika nacionaliste, u drejtuan drejt konsullatës angleze. Në një akt të guximshëm dhe të paturpshëm, ata u përpoqën të rrëzonin flamurin britanik. Edhe pse forcat publike ndërhynë për të parandaluar këtë akt armiqësor, një grup i vogël arriti të kapërcejë murin rrethues dhe, nën sytë e dëshmitarëve, të ulte flamurin anglez, duke e lënë atë të shtrirë në tokë [1]. Ky veprim ishte një fyerje e drejtpërdrejtë ndaj sovranitetit britanik dhe një sinjal i qartë i agresionit fashist.

Propaganda Fashiste dhe Reagimi Lokal:

Një dokument tjetër nga Prefektura e Durrësit, datuar po 20 Maj 1940, i drejtuar Ministrisë së Punëve të Brendshme, hedh dritë mbi sfondin e këtij incidenti. Ai përshkruan mbledhjen e parë të Grupit të Fashit Shqiptar të Qendrës së Durrësit, mbajtur në mbrëmjen e 18 Majit. Në këtë mbledhje, me praninë e figurave kyçe si Federallit Kazazi, Don Lazer Shantoja dhe Inspektorit Federal, u mbajtën fjalime të zjarrta që glorifikonin “stilin fashist” dhe “racën imperiale”. Mesazhi ishte i qartë: “Shqipëria është në zemrën t’eme” [2].

Pas mbledhjes, rreth orës 12 të natës, “kameratët” e grupit fashist marshuan para Prefekturës, duke protestuar zhurmshëm kundër veprimit të Anglisë në dëm të Italisë dhe duke kërkuar shfaqjen e titullarit. Prefekti ndërhyri personalisht, duke u përpjekur të qetësonte situatën dhe duke i ftuar të gjithë të mbeten qetë [2]. Kjo tregon një përpjekje për të menaxhuar tensionet, por edhe një dëshmi të presionit të fortë fashist.

Përgjigja Diplomatike dhe Qetësimi i Situatës:

Incidenti i uljes së flamurit shkaktoi një reagim të menjëhershëm diplomatik. Kryekonsulli Britanik kërkoi mbrojtje efektive për zyrën dhe personelin e tij, si dhe kërkoi që një incident i tillë të mos përsëritej. Ai theksoi me forcë se në një kohë kaq të turbullt globale, nuk duhet të shtoheshin më shumë trazira, duke paralajmëruar për pasojat e mundshme [3].

Në këtë situatë delikate, Prefekti i Durrësit, në një shkresë drejtuar Ministrisë së Punëve të Brendshme, shprehu mendimin e tij strategjik. Ai sugjeroi që protestës britanike të mos i jepej një përgjigje zyrtare me shkrim. Në vend të kësaj, ai propozoi që situata të qetësohej përmes një vizite personale të tij te Kryekonsulli Britanik, duke besuar se kjo do të ishte e mjaftueshme për të shuar incidentin dhe për të shmangur përshkallëzimin e mëtejshëm të tensioneve [3]. Kjo tregon një manovrim diplomatik për të zbutur situatën pa pranuar zyrtarisht fajin apo për të provokuar më tej Britaninë.

Një Pasqyrë e Kohës:

Ky incident, i ndodhur vetëm pak javë para se Italia të hynte zyrtarisht në Luftën e Dytë Botërore, është një dëshmi e gjallë e atmosferës së tensionuar dhe propagandës së fuqishme fashiste që dominonte Shqipërinë e pushtuar. Ai tregon se si ngjarjet globale kishin një ndikim të drejtpërdrejtë në jetën lokale dhe si dinamikat komplekse diplomatike luheshin në skenën shqiptare. Kjo histori e harruar na kujton rëndësinë e ruajtjes së kujtesës historike dhe të kuptuarit të thellë të ngjarjeve që kanë formësuar kombin tonë.

Referencat:[1] Telegrami i rishkruar nga Komanda e Karabinierisë Mbretërore të Shqipërisë, 20 Maj 1940. Arkivi i Shtetit, F.152-1940-117-009.
[2] Shkresë nga Prefektura e Durrësit drejtuar Ministrisë së Punëve të Brendshme, 20 Maj 1940. Arkivi i Shtetit, F.152-1940-117-014.
[3] Shkresë nga Prefektura e Durrësit drejtuar Ministrisë së Punëve të Brendshme, 20 Maj 1940. Arkivi i Shtetit, F.152-1940-117-016.