Nga Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti
Jetojmë në një kohë të çuditshme. Kurrë më parë njerëzimi nuk ka pasur kaq shumë akses në informacion dhe, njëkohësisht, kurrë nuk ka qenë kaq e lehtë që mungesa e dijes të maskohet si ekspertizë. Rrjetet sociale kanë krijuar një figurë të re publike: pseudo-mendimtarin që di gjithçka, komenton për gjithçka dhe kritikon gjithçka.
Ai shfaqet në Facebook, TikTok, YouTube, Instagram apo platforma të tjera dhe, brenda pak minutash, mund të japë njëkohësisht opinion për një çështje kushtetuese, të diagnostikojë një sëmundje, të vlerësojë një projekt arkitektonik, të interpretojë një tekst teologjik, të analizojë ekonominë, të gjykojë një strategji ushtarake, të korrigjojë një diplomat dhe të shpjegojë se si duhet drejtuar shteti e të diktojë rrjedhën gjeopolitike në dekadën e ardhshme.
Problemi nuk është se flet. Problemi është se flet me autoritetin e ekspertit pa pasur përgjegjësinë e ekspertit. Dhe kjo po krijon një sallatë të rrezikshme spekulimesh, paragjykimesh, ironie dhe gjysmë të vërtetash, të gjitha të servirura në emër të “lirisë së fjalës”.
Liria e fjalës është një nga shtyllat themelore të demokracisë. Por liria e fjalës nuk e shndërron një opinion në fakt, një spekulim në ekspertizë apo një shpifje në argument. Të gjithë kanë të drejtë të flasin, por askush nuk fiton automatikisht të drejtën që fjala e tij të trajtohet si dije. Demokracia nuk kërkon që çdo njeri të jetë ekspert i çdo fushe. Demokracia kërkon që ne të dimë të dallojmë ekspertin nga komentatori.
Një jurist ka vite studimi për të interpretuar ligjin. Një mjek ka vite arsimimi dhe trajnimi për të kuptuar sëmundjet. Një arkitekt nuk e ndërton kompetencën e tij me një video në internet. Një teolog nuk e fiton autoritetin nga një citim i nxjerrë jashtë kontekstit. Një studiues i marrëdhënieve ndërkombëtare nuk e ndërton analizën e tij vetëm nga një postim në Facebook. Dhe një politolog nuk mund të zëvendësohet nga dikush që ka parë tre intervista në YouTube.
Megjithatë, në hapësirën digjitale ndodh shpesh e kundërta. Njohuria e fituar përmes viteve zëvendësohet nga bindja e fituar brenda pesë minutash. Kjo është alarmante në ditët e sotme. Kjo është një nga sfidat më të mëdha të epokës sonë.
Një pjesë e këtyre komentatorëve kanë zhvilluar edhe një teknikë shumë efikase: nuk argumentojnë, por ironizojnë. Nuk analizojnë, por tallin. Nuk kundërshtojnë me fakte, por me një fjali tërheqëse. Nuk ndërtojnë alternativë, por shkatërrojnë çdo ide që propozohet. Një projekt qeveritar bëhet “absurd”, një reformë “katastrofë”, një marrëveshje “tradhti”, një investim “skandal”, një vendim “turp”, ndërsa çdo institucion përshkruhet si i paaftë ose i korruptuar, e madje pjesë e ndonjë komploti botëror.
Ironia funksionon shumë mirë në rrjetet sociale sepse kërkon më pak përgatitje se argumenti. Është shumë më e lehtë të thuash “çfarë marrëzie!” sesa të shpjegosh pse një politikë publike është e gabuar.
Është shumë më e lehtë të shkruash “kjo është diktaturë” sesa të analizosh një dispozitë kushtetuese. Është shumë më e lehtë të shpallësh një ndërtesë “katastrofë arkitekturore” sesa të analizosh urbanistikën, strukturën, funksionalitetin dhe kontekstin e saj. Është shumë më e lehtë të shpallësh një vend “armik”, një fe “të keqe” apo një komunitet “problematik” sesa të studiosh historinë, sociologjinë dhe faktet që lidhen me të.
Këtu kalojmë nga kritika në një territor tjetër: përgjithësimet, demonizimi dhe gjuha që mund të shkelë kufijtë ligjorë të lejueshëm të shprehjes. Liria e fjalës nuk është licencë për të nxitur urrejtje ndaj kombeve, feve apo grupeve shoqërore. Në Shqipëri ekzistojnë edhe dispozita konkrete të Kodit Penal, përfshirë nenin 265, krahas dispozitave të tjera që lidhen me nxitjen e urrejtjes dhe diskriminimit.
Prandaj duhet të jemi shumë të kujdesshëm: të kritikosh një ide është demokraci; të demonizosh një grup njerëzish është diçka tjetër.
Por këtu lind një pyetje edhe më e madhe: si duhet të reagojnë qeveritë dhe liderët e botës ndaj kësaj kulture të re të kritikës së vazhdueshme, ku çdo vendim mund të sulmohet menjëherë nga mijëra komentatorë, shpesh pa argument dhe pa kompetencë?
Përgjigjja nuk mund të jetë censura. As nuk mund të jetë frika. Dhe mbi të gjitha, nuk mund të jetë dorëzimi. Përgjigjja duhet të jetë lidershipi.
Një qeveri nuk duhet të ndryshojë një politikë të drejtë vetëm sepse ajo u tall në rrjetet sociale. Një lider nuk duhet të braktisë një vizion strategjik vetëm sepse një video virale e sulmoi. Një reformë nuk duhet të hidhet poshtë vetëm sepse dikush gjeti një formulim ironik për ta përqeshur.
Qeverisja nuk është konkurs popullariteti i përditshëm. Kjo vlen për çdo qeveri, opozitë, lider institucion, kompani, etj,.
Historia nuk është ndërtuar nga ata që kanë ndjekur çdo zë të momentit. Historia është ndërtuar nga njerëz që kanë pasur vizionin për të parë përtej zhurmës.
Winston Churchill e ka shprehur këtë ide në një mënyrë jashtëzakonisht të fuqishme: “Nëse ndalemi për t’iu përgjigjur çdo guri që na hidhet, nuk do të arrijmë kurrë destinacionin.” Ky duhet të jetë një parim i rëndësishëm për çdo lider.
Sepse vendimmarrjet historike quhen historike pikërisht për një arsye: shpesh janë marrë në momente kur askush nuk u besonte.
Kolombi nuk u nis drejt Perëndimit sepse të gjithë ishin dakord me të. Churchill nuk qëndroi përballë Hitlerit sepse sondazhet i garantonin sukses. Kennedy nuk shpalli objektivin për të çuar njeriun në Hënë sepse teknologjia ishte tashmë gati. Reformatorët, shtetarët dhe vizionarët e mëdhenj nuk kanë vepruar gjithmonë në kushtet e duartrokitjeve.
Ata kanë vepruar sepse besonin se e ardhmja duhej ndërtuar, jo parashikuar nga turma.
Kjo nuk do të thotë se çdo qeveri ka të drejtë dhe çdo kritik gabon. Përkundrazi. Kritika është jetike. Media është jetike. Opozita është jetike. Akademia është jetike. Shoqëria civile është jetike. Por kritika duhet të jetë e informuar.
Një demokraci e shëndetshme nuk ka nevojë për më pak kritikë. Ka nevojë për kritikë më të mirë. Nuk kemi nevojë për më shumë zëra që thonë “jo”. Kemi nevojë për njerëz që janë në gjendje të shpjegojnë pse jo, çfarë alternative propozojnë dhe mbi çfarë provash mbështeten.
Kjo është diferenca midis kritikës dhe cinizmit.
Kritiku thotë: “Kjo politikë nuk funksionon dhe ja arsyet.” Ciniku thotë: “Asgjë nuk funksionon.” Kritiku propozon alternativë. Ciniku ushqehet nga dështimi. Kritiku kërkon përgjegjësi. Ciniku kërkon vetëm audiencë.
Dhe këtu qëndron edhe përgjegjësia e publikut. Mos i jepni autoritet një njeriu vetëm sepse flet bukur. Mos e konsideroni të vërtetë një deklaratë vetëm sepse është virale. Mos e ngatërroni vetëbesimin me kompetencën. Mos e ngatërroni ironinë me inteligjencën. Dhe mbi të gjitha, mos e ngatërroni numrin e ndjekësve me numrin e argumenteve. Një shoqëri që respekton dijen duhet të rikthejë një parim të thjeshtë: për çdo pyetje serioze, kërkohet kompetencë serioze.
Qeveritë dhe liderët nuk duhet t’i përgjigjen kësaj kulture të zhurmës duke u bërë më të zhurmshëm se zhurma. Duhet t’i përgjigjen me rezultate. Me institucione më të forta. Me reforma që funksionojnë. Me ekonomi më të qëndrueshme. Me kushte më të mira. Me diplomaci më të suksesshme. Me siguri, zhvillim dhe vizion. Sepse zhurma largohet. Rezultatet mbeten.
Postimi viral zgjat një ditë. Një reformë e suksesshme mund të ndryshojë një brez. Një koment ironik harrohet. Një vendim historik mund të ndryshojë një komb. Prandaj liderët nuk duhet të jetojnë me sytë nga komentet e ditës. Duhet të mbajnë sytë nga horizonti.
Sepse në fund të historisë, askush nuk do të pyesë sa herë u tallën me ta në Facebook. Do të pyesë: Çfarë ndërtuan? Çfarë ndryshuan? Çfarë lanë pas? Dhe kjo është prova e vërtetë e lidershipit: të vazhdosh përpara edhe kur turma të thotë të ndalosh, të mendosh përtej zhurmës dhe të kesh guximin të ndërtosh atë që koha do ta gjykojë.
Jo çdo zë meriton një përgjigje. Jo çdo kritikë meriton një tërheqje. Jo çdo kundërshtim është argument. Dhe jo çdo opinion është dije.
Historia nuk bëhet duke iu përgjigjur çdo guri që hidhet nga rruga. Historia bëhet duke vazhduar drejt destinacionit, drejt vendmbërritjes përtej horizontit, atje ku edhe zhurma hesht me turp.
