(Nga Murtaja e Kërcimit e vitit 1518 tek turma që sot kërcen në ekranet e celularit)

Nga Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

Në verën e vitit 1518, në Strasburg ndodhi një nga episodet më të çuditshme në historinë e botës. Kjo që do ju tregoj është një histori e vërtetë.

Një grua, Frau Troffea, doli në rrugë dhe filloi të kërcente. Nuk ishte festë. Nuk kishte muzikë. Nuk kishte ndonjë arsye të dukshme. Ajo thjesht kërcente. Dhe nuk ndaloi për ditë të tëra.

Pas saj filluan të kërcenin edhe të tjerë. Pastaj të tjerë. Brenda pak kohësh, fenomeni ishte përhapur në qytet. Qindra njerëz u përfshinë në atë që historia do ta njihte si “Murtaja e Kërcimit” e vitit 1518. Njerëzit kërcenin e kërcenin me ditë të tëra pa u ndalur dot. Derisa shumë prej tyre vdiqën.

Një njeri filloi. Të tjerët e panë. Dhe të tjerët filluan të bënin të njëjtën gjë. Kjo njihet si sëmundje psikogjenike e masës.

Pesë shekuj më vonë, nuk kemi më nevojë për sheshet e Strasburgut. Kemi ekranet e celularëve. Kemi algoritmet. Kemi rrjetet sociale. Dhe kemi atë që unë do ta quaja Pandemia Digjitale e Përqeshjes.

Sot, sa herë që ndodh një ngjarje politike, një nismë publike, një projekt, një vendim institucional apo një deklaratë e një figure publike, shpesh nuk kemi më një debat. Kemi një spektakël. Dikush publikon një koment ironik. Një tjetër e kopjon. Një tjetër e ekzagjeron. Një tjetër e shndërron në meme. Një tjetër e shoqëron me një fjalë përçmuese. Dhe brenda pak orësh krijohet një atmosferë kolektive ku të mos qeshësh, të mos tallesh dhe të mos përqeshësh duket sikur do të thotë se nuk je pjesë e turmës.

Këtu qëndron problemi.

Nuk po flas kundër humorit. Humori është i shëndetshëm. Nuk po flas as kundër kritikës. Kritika është oksigjeni i demokracisë. Problemi fillon atëherë kur përqeshja zëvendëson analizën. Kur ironia zë vendin e argumentit. Kur cinizmi shndërrohet në shenjë inteligjence. Kur një projekt nuk analizohet më për atë që është, por gjykohet nga sa mirë mund të bëhet objekt talljeje. Dhe kur pyetja nuk është më: “A është kjo e vërtetë?” por: “A është kjo qesharake?”

Algoritmi nuk kërkon të vërtetën. Algoritmi nuk është filozof. Nuk pyet: “A është ky argument i arsyeshëm?” Nuk pyet: “A e ka lexuar këtë person dokumentin?” Nuk pyet: “A është kjo ide e dobishme për shoqërinë?” Ai mat ndërveprimin. Klikimet. Komentet. Shpërndarjet. Reagimet. Zemërimin. Talljen. Aftësinë e një përmbajtjeje për të na ndaluar gishtin ndërsa lëvizim ekranin e celularit. Kështu krijohet një nga paradokset më të mëdha të epokës sonë: Përmbajtja që kërkon më pak mendim mund të marrë më shumë vëmendje.

Një analizë prej një mijë fjalësh kërkon kohë. Një batutë kërkon dy sekonda. Një dokument kërkon lexim. Një meme kërkon vetëm një shikim. Një argument kërkon përqendrim. Një tallje kërkon vetëm një buzëqeshje. Dhe kështu, gradualisht, mund të kalojmë nga kultura e argumentit te kultura e reagimit.

Nuk është më e nevojshme të bindësh. Mjafton të përqeshësh. Kjo është një nga ndryshimet më shqetësuese në komunikimin publik. Për të rrëzuar një argument dikur duhej të sillje një argument tjetër. Sot mund të mjaftojë një meme. Për të kundërshtuar një projekt duhej të tregoje dobësitë e tij. Sot mund të mjaftojë një fotografi e manipuluar dhe një fjali ironike. Për të kritikuar një politikan duhej të analizoje vendimet e tij. Sot mjafton një pseudonim përçmues. Kjo është ekonomia e re e vëmendjes: Argumenti kërkon punë. Përqeshja kërkon vetëm audiencë. Dhe audienca është gjithmonë aty.

Nga Strasburgu në telefonin tonë është një paralelizëm i frikshëm. Në Strasburg, njerëzit shikonin njëri-tjetrin duke kërcyer. Dhe, në vend që të largoheshin, shumë prej tyre u bashkuan. Sot shohim mijëra njerëz që reagojnë në të njëjtën mënyrë ndaj një ngjarjeje. Dhe, në vend që të pyesim: “Pse po reagojnë kështu?” shpesh pyesim: “Çfarë po thonë të gjithë të tjerët?” Kjo është një ndryshim thelbësor.

Njeriu është qenie sociale. Ne marrim sinjale nga të tjerët për të kuptuar çfarë duhet të mendojmë, çfarë duhet të besojmë dhe, sidomos, çfarë duhet të ndiejmë. Rrjetet sociale e kanë përshpejtuar këtë mekanizëm në një shkallë të paprecedentë. Kërkimet mbi komunikimin digjital tregojnë se përmbajtja me ngarkesë morale dhe emocionale priret të marrë më shumë përhapje, ndërsa sjelljet negative mund të përhapen brenda komuniteteve online si modele sjelljeje. Pra, emocionet nuk janë vetëm produkt i debatit. Ato janë edhe karburanti i tij.

Pandemia e përqeshjes po pëhapet dita-ditës. Për këtë arsye, “pandemi” është një metaforë e dobishme. Jo sepse kemi një sëmundje mjekësore. Jo sepse çdo njeri që bën një shaka është pjesë e një turme histerike. Por sepse kemi një sjellje emocionale që mund të përhapet nga një individ te tjetri, duke u përforcuar nga përsëritja. Dikush qesh. Tjetri qesh sepse sheh të parin. I treti qesh sepse sheh qindra të tjerë. Pas pak, askush nuk e di më pse po qesh. Por të gjithë vazhdojnë. Kjo është pika ku humbet individi dhe lind turma.

Cinizmi nuk është inteligjencë është histeri e masës. Kemi krijuar një keqkuptim të rrezikshëm: Se të tallësh gjithçka do të thotë se je më inteligjent se të tjerët. Nuk është kështu. Është shumë e lehtë të thuash: “Çfarë budallallëku!” Është shumë më e vështirë të shpjegosh pse. Është e lehtë të thuash: “Sa qesharake!” Është më e vështirë të tregosh konkretisht se ku qëndron problemi. Është e lehtë të sulmosh personin. Është më e vështirë të rrëzosh argumentin. Këtu qëndron dallimi midis kritikës dhe cinizmit. Kritika thotë: “Ky është problemi dhe ja pse.” Cinizmi thotë: “Shikoni sa qesharakë janë.” Kritika kërkon mendim. Cinizmi kërkon vetëm distancë. Kritika mund ta përmirësojë shoqërinë. Cinizmi mund ta konsumojë atë.

Rreziku nuk është se njerëzit flasin shumë. Rreziku është se reagojnë shumë dhe mendojnë pak. Ky është një dallim i madh. Nuk kemi mungesë informacioni. Kemi një tepricë informacioni. Nuk kemi mungesë opinionesh. Kemi një tepricë opinionesh. Nuk kemi mungesë zërash. Kemi miliona zëra.

Por pikërisht për këtë arsye, aftësia më e çmuar e qytetarit modern mund të mos jetë aftësia për të folur. Mund të jetë aftësia për të ndaluar. Të mos reagosh menjëherë. Të lexosh. Të kontrollosh. Të krahasosh. Të dyshosh. Të mendosh. Dhe pastaj të flasësh.

Demokracia nuk mund të qeveriset nga një turmë që vetëm reagon e përqesh. Një demokraci e shëndetshme ka nevojë për qytetarë që dinë të thonë: “Jam kundër.” Ose “Jam dakord.” Por gjithashtu: “Le të kuptoj pse.” Ka nevojë për njerëz që dinë të kundërshtojnë një projekt pa e poshtëruar autorin. Të kritikojnë një qeveri apo opozitë pa e urryer çdo gjë që ajo bën. Të mbështesin një ide pa u shndërruar në tifozë. Të ndryshojnë mendim pa e konsideruar këtë humbje.

Por kultura e rrjeteve sociale e bën gjithnjë e më të vështirë këtë ekuilibër. Sepse algoritmi shpesh nuk shpërblen qetësinë. Shpërblen reagimin. Nuk shpërblen nuancën. Shpërblen polarizimin. Nuk shpërblen kompleksitetin. Shpërblen thjeshtimin. Dhe mbi të gjitha, nuk ka nevojë që ju të keni të drejtë. Mjafton që të jeni interesantë për t’u parë.

A po krijojmë një shoqëri që nuk di më të mendojë? Kjo është pyetja që duhet të na shqetësojë. Sepse një shoqëri që e humbet aftësinë për të diskutuar seriozisht nuk bëhet më e lirë vetëm sepse ka miliona komente. Një mijë komente nuk janë një mijë argumente. Një milion klikime nuk janë një milion mendje të bindura. Një trend nuk është domosdoshmërisht e vërteta. Dhe shumica nuk ka gjithmonë të drejtë. Historia na e ka treguar këtë shumë herë. Turmat mund të jenë të fuqishme. Por fuqia e turmës nuk është e njëjtë me mençurinë e saj.

Duhet të mësojmë përsëri të ndalojmë. Ndoshta mësimi më i rëndësishëm i Strasburgut të vitit 1518 nuk është pse njerëzit kërcyen. Është pyetja: Pse nuk ndaluan? Edhe ne duhet të pyesim veten: Pse po reagoj? A e kam lexuar? A e kam kuptuar? A kam një argument? A po kritikoj një ide apo po ndjek turmën? A po them diçka sepse e besoj, apo sepse e shoh se të gjithë të tjerët po e thonë? A jam duke menduar? Apo thjesht duke reaguar?

Këto janë pyetje të vogla. Por në epokën e algoritmeve mund të jenë një akt i madh rezistence intelektuale. Sepse sot, ndoshta më shumë se kurrë, të mendosh para se të reagosh është një akt qytetarie.
Në Strasburg njerëzit kishin muzikën. Ne kemi algoritmin. Ata kishin sheshin. Ne kemi ekranin e celularit. Ata kishin turmën përballë tyre.
Ne kemi turmën brenda telefonit. Por mekanizmi njerëzor mund të jetë i ngjashëm: Dikush fillon. Të tjerët e shohin. Emocioni përhapet. Sjellja bëhet kolektive. Dhe individi harron të pyesë veten nëse duhet të kërcejë.

Prandaj sfida e demokracisë në epokën digjitale nuk është të mësojmë të flasim më shumë. Është të mësojmë të mos kërcejmë pas çdo ritmi që na jep algoritmi. Të lexojmë. Të analizojmë. Të kundërshtojmë me argument. Të dëgjojmë. Të ndryshojmë mendim kur faktet na detyrojnë. Dhe të kemi guximin të mos qeshim vetëm sepse të gjithë të tjerët po qeshin.

Sepse në vitin 1518 turma kërcente. Sot turma komenton. Atëherë njerëzit infektoheshin nga kërcimi i njëri-tjetrit. Sot rrezikojmë të infektohemi nga reagimi i njëri-tjetrit. Dallimi është se atëherë turma ishte në shesh. Sot turma është në ekran. Dhe ndoshta kjo është pandemia më e çuditshme e kohës sonë: Pandemia Digjitale e Përqeshjes: kur përqeshja bëhet më e shpejtë se mendimi dhe reagimi më i fuqishëm se arsyeja. Dhe një shoqëri pa arsye shkon në vetëshkatërrim.

Në vitin 1518, autoritetet menduan se mënyra për ta ndalur kërcimin ishte të luanin më shumë muzikë. Rezultoi një gabim i rëndë. Sot, përballë pandemisë digjitale të përqeshjes, përgjigjja nuk mund të jetë më shumë zhurmë, më shumë propagandë apo më shumë reagime emocionale. Ajo që duhet është më shumë arsye, më shumë qetësi dhe mbi të gjitha më shumë lidership. Lidershipi i vërtetë nuk ndjek ritmin e turmës dhe nuk përpiqet të kërcejë më bukur se ajo; ai apo ajo e di kur duhet ta ndalë muzikën, të fikë zhurmën dhe t’i rikthejë shoqërisë aftësinë për të dëgjuar, menduar dhe gjykuar. Sepse kur një shoqëri humbet ritmin e arsyes, detyra e lidershipit nuk është të shtojë muzikën, por të rikthejë arsyen. Ky është lidership historik kundrejt një përhumbjeje fatale të ditëve të sotme.