Pas shteteve të Ballkanit Perëndimor qëndrojnë dekada paqëndrueshmërie – gjë që e ka bërë populizmin një lloj kulture dhe tradite politike, vlerëson Andi Hoxhaj, ekspert për Ballkanin në Kolegjin Mbretëror në Londër.

Në një bisedë për Radion Evropa e Lirë, ai, ndër të tjera, bën krahasime mes protestave aktuale në Shqipëri dhe atyre që zgjasin prej më shumë se një viti në Serbi, si dhe mes lëvizjeve populiste në Evropë dhe atyre që vazhdojnë të ekzistojnë në vendet e Ballkanit.

Ajo që në rastin e Ballkanit del veçanërisht e rëndësishme, thotë Hoxhaj, lidhet me ndërthurjen e vazhdueshme të populizmit dhe nacionalizmit në narrativët dominues politikë.

“Populizmi përdoret si një përpjekje për të ofruar përgjigje ndaj problemeve të ndryshme. Megjithatë, në fund, këto probleme nuk mund të zgjidhen, pasi e kemi parë qartë se përpjekjet për zgjidhjen e krizave politike përmes një qasjeje populiste, nuk çojnë askund. Kjo është një nga arsyet që vërejmë në Ballkan dhe lidhet me emigrimin masiv të të rinjve, pasi ekonomia stagnon, pjesërisht për shkak të politikave të tilla”, thotë Hoxhaj.

“Kur gjërat nuk shkojnë mirë, për shkak të qasjes populiste, atëherë populizmi shpesh ndërthuret me nacionalizmin, duke fajësuar fqinjët për shumicën e dështimeve. Kjo është mjaft e pranishme në të gjithë Ballkanin. Ajo bëhet veçanërisht e dukshme gjatë cikleve zgjedhore dhe pothuajse të gjitha partitë politike, në një mënyrë apo tjetër, përdorin një retorikë të tillë”, sipas tij.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë vendi kanë këtu fenomenet e paranojës politike? Për shembull, a ju ka befasuar reagimi i kryeministrit shqiptar, Edi Rama, ndaj të ashtuquajturit Revolucion i Flamingove në Shqipëri? Ai ka folur për një “luftë hibride kundër Shqipërisë” – gjë që është shumë e ngjashme me reagimet, për shembull, të presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, ndaj protestave me të cilat përballet për më shumë se një vit e gjysmë.

Andi Hoxhaj: Në Shqipëri, ky është deri diku një fenomen i ri, në kuptimin që nuk kemi parë protesta të këtyre përmasave. Hera e fundit kur kemi parë diçka të ngjashme, ka qenë në vitin 2013, kur Shtetet e Bashkuara kanë kërkuar nga Shqipëria të pranonte një pjesë të armëve kimike të regjimit të [presidentit të atëhershëm sirian, Bashar] al-Assad, në kuadër të një marrëveshjeje.

Atëkohë janë mbajtur protesta masive dhe kjo është hera e parë që nga ajo kohë që shohim diçka të ngjashme. Për këtë arsye, reagimi i autoriteteve shqiptare nuk ka qenë plotësisht i menduar.

Një reagim i tillë mund të kuptohet pjesërisht, por shohim, gjithashtu, se e gjithë situata po përforcohet edhe përmes mediave online. Është shumë e vështirë ende të nxirret një përfundim i qartë, sepse kanë kaluar vetëm rreth dhjetë ditë.

Megjithatë, është krejtësisht e dukshme se autoritetet janë zënë në befasi. Prandaj, i kemi edhe të gjitha ato interpretime të gabuara nga ana e sistemit aktual politik.

Dallimet midis ngjarjeve në Shqipëri dhe në Serbi

Radio Evropa e Lirë: Çfarë tregojnë reagimet e tilla për mënyrën se si elitat politike i qasen publikut vendas, si në Shqipëri ashtu edhe në Serbi? Po i marr këta dy shembuj si më të spikaturit dhe më të vlefshmit për krahasim, por sigurisht që nuk janë të vetmit.

Andi Hoxhaj: Ajo që shohim, dhe kjo është përshtypja ime, është një distancim i qartë i të rinjve nga sistemi ekzistues politik. Ekziston një brez i ri, nën moshën 35-vjeçare, i cili nuk e njeh veten në sistemin aktual dhe nuk e ka ndjesinë se ai sistem punon në favor të tij.

Si në Serbi, ashtu edhe në Shqipëri, protestuesit kërkojnë që edhe pushteti, edhe opozita të tërhiqen nga politika. Me fjalë të tjera, ata nuk e duan as njërin dhe as tjetrin.

Megjithatë, do të jetë shumë interesante të shihet se si do të zhvillohet situata më tej. Në Serbi, Vuçiq arriti t’u mbijetojë protestave, edhe pse ato zgjasin për më shumë se një vit, ndërsa në Shqipëri protestat zgjasin që nga 30 maji.

Në Shqipëri, zhvillimi i ngjarjeve mund të jetë ndryshe, sepse Serbia, përveç tjerash, ka pasur mundësi të llogarisë në mbështetjen e Rusisë dhe Kinës.

Shqipëria nuk e ka një mbështetje të tillë. Ajo është anëtare e NATO-s dhe nuk ka marrëdhënie veçanërisht të afërta as me Kinën e as me Rusinë.

Për këtë arsye, presionet me të cilat mund të përballet, mund të prodhojnë rezultate të ndryshme – gjë që do të jetë shumë interesante për t’u ndjekur.

Gjithashtu, shohim se Bashkimi Evropian po ushtron gradualisht më shumë presion mbi Shqipërinë, lidhur me disa kërkesa që dalin nga protestat. Në të njëjtën kohë, shohim se Bashkimi Evropian nuk është më i prirë ndaj investimeve amerikane në Evropë, sidomos pas kërcënimeve të hapura të [presidentit amerikan] Donald Trump për aneksimin e Grenlandës.

Pra, ekziston edhe një dimension më i gjerë gjeopolitik i gjithë kësaj historie, i cili është shumë interesant për analizë. Megjithatë, nuk duhet ta nënvlerësojmë assesi faktin se këto protesta janë – mbi të gjitha – të lidhura me pabarazinë e të ardhurave.

Ky është në thelb mesazhi kryesor që po dërgojnë të rinjtë. Ata shprehin qartë pakënaqësinë me sistemin aktual politik. Mendoj se duhet të dëgjohen, sepse ata përfaqësojnë Gjeneratën Z dhe të ardhmen e Ballkanit.

Përjetimi i migracionit në Ballkan dhe në pjesën tjetër të Evropës

Radio Evropa e Lirë: Përmendët se migracioni është një element i rëndësishëm i politikave populiste në mbarë Evropën. Megjithatë, ky është ndoshta një nga dallimet kryesore midis populizmit në Evropën Perëndimore dhe populizmit në Ballkanin Perëndimor. Nëse flasim për Ballkanin – ndoshta me përjashtim të Sllovenisë – çështja e migrantëve dhe migracionit nuk është politizuar dhe instrumentalizuar në atë masë siç kanë bërë populistët në Angli, për shembull, por edhe në vende të tjera evropiane.

Andi Hoxhaj: Në Ballkanin Perëndimor, situata është në fakt e kundërt, sepse shumica e njerëzve largohen nga rajoni.

Ajo që po shohim tani, dhe që meriton shumë më tepër vëmendje, është se Gjenerata Z tashmë ka migruar. Ata jetojnë në Evropë, Shtetet e Bashkuara ose vende të tjera dhe zbulojnë se pabarazia në të ardhura dhe problemet ekonomike ekzistojnë në të gjithë Perëndimin.

Ata janë gjenerata e parë që nuk do të arrijë të njëjtin nivel të ardhurash apo pasurie si prindërit e tyre. Për këtë arsye, qasja e tyre është ndryshe: ata duan të kalojnë një periudhë të caktuar jashtë vendit dhe më pas të kthehen në shtëpi për të investuar në vendin e tyre.

Nëse ndjekim mesazhet që kemi parë gjatë protestave, si në Serbi ashtu edhe në Shqipëri, ato tregojnë se të rinjtë duan të qëndrojnë në vendet e tyre dhe të ndërtojnë një shoqëri më të drejtë dhe më të barabartë. Ky është një fakt që duhet ta marrim parasysh. Prandaj, çdo formë e populizmit siç e kemi parë më herët, ka gjasa të jetë më e vështirë për t’u mbajtur në të ardhmen.

Megjithatë, duhet theksuar se edhe procesi i anëtarësimit në Bashkimin Evropian shpesh ka qenë pjesë e narrativit populist. Mesazhi shpesh ka qenë: ‘Nëse hyjmë në Bashkimin Evropian, të gjitha problemet do të zgjidhen’.

Por, kjo nuk është krejtësisht e vërtetë. Kemi edhe vende të tjera të Ballkanit që janë bërë anëtare të Bashkimit Evropian, por vazhdojnë të përballen me shumë nga të njëjtat probleme.

Populizmi britanik dhe ai ballkanik

Radio Evropa e Lirë: Nëse flisni nga perspektiva e vendit ku ndodheni, Mbretërisë së Bashkuar, a besoni se rreziku nga një valë kaq e fortë populizmi, që zgjat më shumë se dhjetë vjet dhe që mishërohet në figurën e Nigel Farage, mund ta sjellë atë në pushtet në Mbretërinë e Bashkuar?

Andi Hoxhaj: Sigurisht. Në këtë moment, kur lexojmë ose të paktën shohim sondazhet, Nigel Farage është në pozicionin më të mirë që deri në vitin 2029 të bëhet kryeministri i ardhshëm [i Mbretërisë së Bashkuar].

Sidomos nëse shikojmë rezultatet e zgjedhjeve lokale, vërejmë se ai përdor çështjen e migracionit si armë politike. Ai pretendon se ekziston një valë e madhe migracioni – gjë që ka tërhequr vëmendje të madhe. Megjithatë, po e ndryshon disi qasjen e tij populiste… sepse tani çështjen e migracionit po e vendos në kuadrin e një lufte kulturore.

Sipas disa të dhënave, veçanërisht këtë vit në Mbretërinë e Bashkuar, migracioni është ndër më të ulëtit sa i përket numrit të të ardhurve të rinj. Prandaj, ai nuk mund të luajë vetëm me kartën se ‘jemi të përmbytur nga migrantët’.

Ajo që po bën tani, si pjesë e qasjes së tij populiste, është pretendimi se migrantët kryejnë vepra penale dhe se ata që janë tashmë këtu, janë përgjegjës për valën e kriminalitetit që ai e përshkruan.

Kjo ka të bëjë sërish me përdorimin e një qasjeje populiste si armë politike. Qasja e tij është të thotë: ‘Do t’i dëbojmë të gjithë’. ‘Do ta rishqyrtojmë statusin e të gjithë migrantëve’.

Radio Evropa e Lirë: Kam lexuar një artikull tuajin ku keni shpjeguar se sa e gabuar është kjo. Thjesht, nuk është e vërtetë që migrantët kryejnë krime. Por, populistët përdorin gjerësisht narrativë të rremë. Pra, a është e mundur, ose më saktë, si është e mundur që Farage të luajë një rol kaq të rëndësishëm në politikën britanike për kaq kohë të gjatë?

Andi Hoxhaj: Pjesërisht për faktin se establishmenti politik nuk ka arritur t’i kundërvihet narrativit të tij. Gjithashtu edhe për faktin se nuk duan ta tjetërsojnë një pjesë të elektoratit të tyre.

Disa votues, si të konservatorëve ashtu edhe të laburistëve, viteve të fundit, besojnë se migracioni është pjesë e problemit, se është arsyeja për rritjen e pabarazisë së të ardhurave në Mbretërinë e Bashkuar ose pse jeta e tyre nuk është përmirësuar.

Farage ka arritur ta përcjellë këtë mesazh me shumë efikasitet.

Por, nuk duhet ta nënvlerësojmë faktin që Farage, krahasuar me liderët e tjerë politikë në Mbretërinë e Bashkuar, është një komunikues shumë efektiv. Dhe, kur je një komunikues i tillë, kjo mund të të çojë shumë larg në politikë.

Radio Evropa e Lirë: Nëse Nigel Farage, si një populist i pastër, është kaq i suksesshëm në një vend si Mbretëria e Bashkuar, me një demokraci kaq të zhvilluar dhe një traditë shumë të gjatë demokratike… atëherë kur e krahasojmë këtë me demokracitë që janë nën presion të fortë në vendet e Ballkanit Perëndimor, është shumë e vështirë që në planin afatgjatë të shihet ndonjë perspektivë pozitive – përkundrazi. A e ndani këtë mendim?

Andi Hoxhaj: Po, jam dakord. Megjithatë, ajo që aktualisht shoh dhe lexoj në Mbretërinë e Bashkuar, është qëndrimi se ne, në fakt, nuk e kemi ‘provuar’ vërtet Faragein. Ai ka qenë gjithmonë i pranishëm si një zë shumë i fortë në politikë, por kurrë nuk ka qenë realisht në pushtet. Ajo që ndoshta po shohim tani si diçka të re, është se ai kontrollon shumicën e pushteteve lokale që ka fituar, kështu që do të shohim se si do t’i menaxhojë ato.

Sepse, një gjë është ajo që thua kur je në opozitë, dhe krejt tjetër kur duhet të japësh rezultate konkrete. Kjo, në fakt, nuk është testuar kurrë në Mbretërinë e Bashkuar. E kemi parë këtë në pjesë të tjera të Evropës, ku partitë populiste kanë pasur mundësinë të qeverisin – ndonjëherë kanë pasur sukses, e ndonjëherë kanë humbur pushtetin në zgjedhje.

Në Mbretërinë e Bashkuar, një përvojë e tillë nuk ka ekzistuar. Prandaj, do të jetë shumë interesante të shihet se si do të zhvillohet kjo situatë në Britani, ndërsa në Ballkanin Perëndimor qasja mbetet ende mjaft ndryshe.

/Marrë nga Radio Evropa e Lirë