Nga Bledar Kurti

Pak vizitorë të Muzeut Arkeologjik të Durrësit e kuptojnë se statuja monumentale që i pret në hyrje mund të jetë një nga dëshmitë më të rëndësishme të pranisë së Perandorit Neron në Ballkan. Pa kokë, pa krahë dhe e dëmtuar nga koha, ajo mund të duket si një fragment anonim i artit romak. Megjithatë, studimet e disa prej arkeologëve dhe historianëve më të njohur të artit romak kanë ngritur një hipotezë intriguese: statuja mund të ketë paraqitur vetë Perandorin Neron.

Nëse kjo hipotezë është e saktë, Durrësi nuk ruan thjesht një skulpturë romake të rëndësishme, por një monument unik që ndriçon marrëdhëniet midis propagandës perandorake, ikonografisë ushtarake dhe historisë së qytetit antik të Dyrrahiumit.

  • Një zbulim i rastësishëm

Statuja u zbulua në vitet 1960 gjatë gërmimeve të drejtuara nga arkeologu shqiptar Vangjel Toçi, në periferi veriore të Durrësit. Ajo nuk u gjet në vendndodhjen e saj origjinale, por ishte ripërdorur si material ndërtimi në një banesë romake të mëvonshme. Ky fakt është domethënës: monumenti ishte hequr nga funksioni i tij publik dhe ishte përdorur si gur ndërtimi, praktikë e zakonshme në antikitet.

Statuja është gdhendur në mermer pentelik, i nxjerrë nga malet pranë Athinës, i njëjti material me të cilin u ndërtua Partenoni. Përdorimi i këtij mermeri tregon se nuk kemi të bëjmë me një prodhim lokal, por me një vepër të realizuar në një punishte me cilësi të lartë, e destinuar për një figurë me rëndësi të jashtëzakonshme.

  • Një kryevepër e propagandës perandorake

Edhe pse i mungon koka, trupi ruan pothuajse të gjitha elementet që karakterizojnë statujat zyrtare të perandorëve romakë.

Figura paraqitet me parzmoren anatomike (muscle cuirass), mantelin ushtarak (paludamentum) dhe pteryges, rripat dekorativë që varen poshtë parzmores. Pozicioni i trupit ndjek modelin klasik të contrapposto-s, të trashëguar nga skulptori grek Polikleiti dhe të bërë të famshëm në artin romak nga statuja e Augustit të Prima Portës.

Ky tip statuje nuk paraqiste vetëm një komandant ushtarak. Ai ishte një manifest politik. Perandori shfaqej si fitimtar, garant i rendit dhe mbrojtës i Perandorisë. Çdo element i veshjes dhe çdo figurë e gdhendur në parzmore kishte një kuptim simbolik.

  • Çelësi i misterit ndodhet në parzmore

Ajo që e bën statujën e Durrësit të jashtëzakonshme është dekorimi i saj.
Në pjesën e ruajtur të parzmores dallohen:dy Nereida (nimfa të detit), secila duke hipur mbi një hipokamp (krijesë mitologjike gjysmë kalë e gjysmë peshk), ndërsa poshtë tyre ndodhen dy delfinë të vendosur simetrikisht.

Ky motiv nuk është i zakonshëm në artin romak. Historiani gjerman Guntram Koch identifikoi vetëm një numër shumë të kufizuar statujash me këtë dekorim, të gjetura në Olimpi, Bolonjë, Louvre dhe Narona. Pikërisht kjo ngjashmëri e shtyu studiuesit të kërkonin identitetin e figurës së Durrësit.

  • Pse mendohet se është Neroni?

Hipoteza më bindëse është zhvilluar nga Eric Varner, një nga autoritetet botërore mbi portretistikën perandorake romake.

Sipas tij, motivi i Nereidave mbi hipokampë u krijua gjatë mbretërimit të Neronit dhe ishte pjesë e një programi të ri artistik që synonte ta paraqiste perandorin si sundimtar jo vetëm të tokës, por edhe të detit.

Më vonë, dinastia Flaviane përvetësoi të njëjtën ikonografi.
Varner argumenton se shumë prej statujave me këtë dekorim fillimisht paraqisnin Neronin dhe vetëm më vonë u ripunuan për të përfaqësuar perandorë të tjerë.

Kjo do të shpjegonte edhe një element të rëndësishëm të statujës së Durrësit: mungesën e kokës.

  • Damnatio memoriae – dënimi i kujtesës

Pas vetëvrasjes së Neronit në vitin 68 pas Krishtit, Senati Romak shpalli ndaj tij damnatio memoriae, praktikën e fshirjes së kujtesës publike.
Kjo nënkuptonte: shkatërrimin e portreteve; heqjen e emrit nga mbishkrimet; zëvendësimin ose ripunimin e statujave.

Në shumë raste, trupi i statujës ruhej, ndërsa koka zëvendësohej me atë të një perandori të ri. Pikërisht kjo ka ndodhur në disa statuja të tjera me të njëjtin dekorim të parzmores.

Kësisoj, fakti që statuja e Durrësit është pa kokë nuk është domosdoshmërisht rezultat i dëmtimit natyror; mund të jetë dëshmi e një veprimi politik të ndërmarrë në fund të shekullit I.

  • Krahasimet me statujat e tjera

Statuja e Durrësit nuk është një rast i izoluar. Në Bolonjë ruhet një bust monumental që sot identifikohet gjerësisht si Neroni.

Në Olympia, një statujë që sot paraqet Titin ka shumë gjasa të ketë qenë fillimisht e Neronit.

Një tjetër shembull ruhet në Narona, ndërsa fragmente të ngjashme gjenden edhe në Louvre.

Në të gjitha rastet përsëritet i njëjti motiv ikonografik: Nereida mbi hipokampë dhe delfinë. Ky përsëritje nuk mund të jetë rastësi. Ajo sugjeron ekzistencën e një programi artistik të centralizuar, të zhvilluar në oborrin perandorak gjatë mbretërimit të Neronit.

  • Pse një statujë e Neronit në Dyrrahium?

Në shikim të parë kjo pyetje duket e çuditshme. Por Dyrrahiumi nuk ishte një qytet provincial i zakonshëm.

Ai ishte porta perëndimore e Via Egnatia, rruga që lidhte Adriatikun me Bizantin dhe Azinë e Vogël. Çdo perandor që donte të afirmonte autoritetin e tij në Lindje kishte interes të ishte i pranishëm simbolikisht në këtë qytet.

Ekziston edhe një lidhje familjare interesante. Paraardhësi i Neronit, Gnaeus Domitius Ahenobarbus, zhvilloi operacione detare në brigjet e Adriatikut dhe pranë Dyrrahiumit gjatë luftërave civile romake. Tradita detare e familjes Domitia mund të ketë ndikuar në zgjedhjen e ikonografisë së Nereidave dhe krijesave detare në parzmoren e perandorit.

Në studimet e tij mbi arkeologjinë e Durrësit, Prof. Dr. Afrim Hoti ka argumentuar vazhdimisht se Dyrrahu nuk ishte një qytet periferik i Perandorisë Romake, por një qendër urbane me funksione administrative, ekonomike dhe monumentale të nivelit të lartë. Gërmimet në forum (macellum), amfiteatër, banjat publike dhe monumente të tjera tregojnë se qyteti kishte një program të pasur ndërtimor dhe një kulturë monumentale të krahasueshme me qytete të rëndësishme të Adriatikut lindor.

Kjo qasje është veçanërisht domethënëse për interpretimin e statujës monumentale të ekspozuar sot në Muzeun Arkeologjik të Durrësit. Nëse Dyrrahu ishte një nyje strategjike e Via Egnatia-s dhe një nga portat kryesore të Perandorisë drejt Ballkanit, atëherë ngritja e statujave kolosale të perandorëve në hapësirat publike nuk do të ishte një përjashtim, por pjesë e politikës së zakonshme të përfaqësimit të pushtetit romak.

  • Ku ndodhej fillimisht statuja?

Ky mbetet një nga misteret më të mëdha.
Meqë statuja u gjet e ripërdorur, vendndodhja e saj origjinale nuk dihet.
Megjithatë, studiuesit propozojnë disa mundësi: forumi i qytetit; biblioteka publike e përmendur në mbishkrimet antike; teatri romak, ende i paidentifikuar plotësisht; një ndërtesë administrative ose fetare.

Një detaj teknik mbështet këtë hipotezë. Pjesa e pasme e statujës është punuar shumë më pak se pjesa ballore, çka sugjeron se ajo ishte projektuar të vendosej pranë një muri ose në një kamare monumentale.

  • Durrësi dhe memoria e Perandorisë

Kjo statujë na kujton se historia nuk është vetëm ajo që ruhet, por edhe ajo që tentohet të fshihet.

Ironikisht, politika e “damnatio memoriae” nuk e zhduku Neronin nga historia. Përkundrazi, mungesa e kokës së statujës ka zgjuar edhe më shumë interesin e studiuesve. Pikërisht dëmtimi i saj është bërë argumenti kryesor për identifikimin e figurës.

Në këtë kuptim, statuja e Durrësit është një dokument historik me dy shtresa: ajo dëshmon njëherazi madhështinë e propagandës perandorake dhe mekanizmat e censurës politike në Romën antike.

  • Një pasuri që meriton më shumë vëmendje

Megjithëse Muzeu Arkeologjik i Durrësit është ndër institucionet më të rëndësishme muzeale në Shqipëri, kjo statujë nuk ka marrë ende vëmendjen ndërkombëtare që meriton.

Nëse hipoteza e identifikimit me Neronin konfirmohet nga studime të mëtejshme, ajo do të përfaqësojë një nga monumentet më të rëndësishme të ikonografisë neroniane në Evropën Juglindore. Ajo mund të vendoset në të njëjtin diskutim shkencor me statujat e Bolonjës, Olympias, Naronës dhe koleksionet e mëdha muzeale evropiane.

Në një kohë kur Durrësi po fiton gjithnjë e më shumë vëmendje për trashëgiminë e tij antike, kjo vepër mund të shndërrohet në një simbol të ri të identitetit historik të qytetit.

  • Një vlerë e rrallë

Statuja monumentale e ekspozuar në Muzeun Arkeologjik të Durrësit është shumë më tepër sesa një fragment mermeri. Ajo përfaqëson një ndërthurje të jashtëzakonshme të artit klasik, propagandës perandorake dhe historisë politike të Romës. Edhe pse identifikimi me Neronin mbetet ende një hipotezë shkencore dhe jo një fakt përfundimtar, argumentet ikonografike, krahasimet me statuja të tjera dhe analiza e specialistëve si Guntram Koch, Marco Cavalieri dhe Eric Varner e bëjnë këtë interpretim mjaft bindës.

Në fund të fundit, paradoksi është i mrekullueshëm: një perandor që Senati Romak u përpoq ta fshinte nga kujtesa kolektive mund të jetë ende i pranishëm, pas gati dy mijë vjetësh, në zemër të Durrësit. Pikërisht mungesa e kokës, simboli i dënimit të tij politik, e ka bërë statujën edhe më të rëndësishme për studiuesit e sotëm. Ajo dëshmon se memoria historike nuk zhduket lehtë; përkundrazi, ajo ringjallet sa herë që arti, arkeologjia dhe kërkimi shkencor bashkohen për të rindërtuar të kaluarën.