E dini që ka një moment të çuditshëm në mëngjes që vendos se çfarë ëndrrash do mbash mend?

Ka një moment në mëngjes, pak para se të hapim sytë, kur nuk jemi më duke fjetur, por ende nuk jemi plotësisht zgjuar. Në atë çast të shkurtër, kujtimi i ëndrrave është ende i freskët, para se drita dhe rutina e ditës t’i fshijnë, si rëra që largohet nga bregu.

Pikërisht këtë “dritare” kanë shfrytëzuar studiuesit. “Me një regjistrues pranë shtratit, u kërkuam vullnetarëve të përdornin atë moment dhe të tregonin gjithçka që kishin përjetuar në ëndërr”, shpjegon Valentina Elce, studiuese e neuroshkencave.

Një arkiv i madh ëndrrash

Në studim morën pjesë 287 vullnetarë, të cilëve iu kërkua për rreth dy javë të përshkruanin ëndrrat e tyre çdo mëngjes. Në total u mblodhën mbi 3 700 ëndrra, të cilat më pas u analizuan dhe u publikuan në revistën Communications Psychology.

Por studiuesit nuk u ndalën vetëm te përmbajtja e ëndrrave. “Në momente të rastësishme gjatë ditës u kërkuam vullnetarëve të tregonin edhe çfarë po mendonin në atë çast”, shton Elce, e cila punon në laboratorin MoMiLab (Molecular Mind Lab). Qëllimi ishte të gjendej lidhja mes përvojave të ditës dhe atyre të natës.

Më pas, analiza u mbështet edhe nga inteligjenca artificiale, e cila identifikoi ngjashmëritë mes rrëfimeve të ditës dhe atyre të ëndrrave, lidhje që dolën shumë më të forta nga sa pritej.

Si lidhen ëndrrat me jetën e përditshme

Sipas studiuesve, shpesh njerëzit mendojnë se nuk kanë ëndërruar, sepse i quajnë “ëndrra” vetëm skenat shumë të qarta dhe filmike. Në të vërtetë, edhe ndjesitë e mjegullta dhe copëzat e kujtimeve hyjnë në këtë kategori.

Në shumë raste, ëndrrat rezultojnë të kenë rrënjë të drejtpërdrejta në ngjarjet e ditës. Për shembull, një vullnetar që ishte i shqetësuar për blerjen e disa mobiljeve, kishte ëndërruar veten duke ecur në një pyll me ngjyra të ndezura.

Një tjetër rast ishte ai i një vajze që po përjetonte tension në një marrëdhënie personale. Në ëndërr, ajo ngjiste një mal ndërsa një person tjetër përpiqej ta tërhiqte poshtë, por ajo vazhdonte ngjitjen, ndërsa një ylber bëhej gjithnjë e më i plotë sa më shumë i afrohej majës.

Si i “rregullon” truri emocionet

“Gjatë ditës, rrëfimet e vullnetarëve ishin shpesh të përqendruara te vetja dhe te emocionet personale”, shpjegon Elce. “Ndërsa gjatë natës, përvojat ripërpunoheshin në mënyrë më të distancuar. Njerëzit shndërroheshin në vëzhgues më pak të përfshirë, dhe emocionet negative shpesh zbuteshin.”

Sipas saj, një funksion i mundshëm i ëndrrave është pikërisht rishikimi dhe zbutja e përvojave të ditës, si një mënyrë për t’i bërë ato më të përballueshme.

Në fakt, ëndrrat negative rezultuan të jenë më të shpeshtat, madje edhe për ngjarje që gjatë ditës ishin neutrale. Megjithatë, ky mund të jetë një mekanizëm i trurit për t’u përshtatur me situata të vështira.

Nga pandemia te ndryshimi i ëndrrave

Të dhënat u mblodhën mes viteve 2020 dhe 2024, periudhë që përfshin edhe kohën e pandemisë. Studiuesit vunë re se me kalimin e viteve, ëndrrat u bënë më pak të ngarkuara emocionalisht dhe më pak ankthioze.

Sfida e radhës për shkencëtarët është të kuptojnë pse disa përvoja të ditës “zgjidhen” nga truri për t’u shfaqur në ëndrra, ndërsa të tjera jo. Emocionet dhe lidhjet mes kujtimeve janë pjesë e përgjigjes, por mekanizmi i saktë mbetet ende i paqartë.

Gjithçka nis pikërisht në atë çast të shkurtër mëngjesi, kur ëndrra ende nuk është zhdukur plotësisht dhe realiteti nuk ka marrë ende kontrollin.