Ekstremizmi politik dhe ligji i lisharësit: kur shoqëritë humbasin ekuilibrin

Nga Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

Në historinë e qytetërimeve, rënia e shoqërive rrallëherë ka ardhur si pasojë e mungesës së ideve. Më shpesh ajo ka ardhur nga absolutizimi i tyre. Kur një ide shndërrohet në dogmë, kur një bindje politike merr tiparet e radikalizmit dhe kur kundërshtari nuk konsiderohet më rival, por armik për t’u eliminuar, atëherë demokracia fillon të humbasë frymën që e mban gjallë.

Kjo është arsyeja pse ekstremizmi politik mbetet një nga kërcënimet më serioze për shoqëritë bashkëkohore, pavarësisht nëse shfaqet në të majtën apo në të djathtën e spektrit politik.

Një metaforë e thjeshtë e shpjegon më mirë këtë fenomen: lisharësi. Në fizikë, sa më larg të shtyhet lisharësi në njërën anë, aq më e madhe bëhet energjia që e dërgon me të njëjtën forcë në skajin e kundërt. Shoqëritë politike funksionojnë në mënyrë të ngjashme. Sa më shumë që dominojnë ekstremet, aq më i fortë bëhet reagimi i kundërt.

Historia është, në një farë mënyre, historia e lëvizjes së këtij lisharësi.

Demokracitë e qëndrueshme nuk ndërtohen mbi fitoret absolute, por mbi ekuilibrin. Ato nuk kërkojnë eliminimin e kundërshtarit, por bashkëjetesën me të. Pikërisht për këtë arsye, Aristoteli e konsideronte virtytin si “rrugën e mesme”, ndërsa Montesquieu ndërtoi teorinë e ndarjes së pushteteve mbi idenë se çdo pushtet duhet të kufizohet nga një pushtet tjetër. Edhe Edmund Burke, një prej mendimtarëve më të mëdhenj konservatorë, paralajmëronte se ndryshimet radikale, të papërmbajtura nga tradita dhe arsyeja, prodhojnë destabilizim. Nga ana tjetër, John Stuart Mill mbronte pluralizmin si kusht të domosdoshëm për lirinë, sepse asnjë grup nuk zotëron monopolin mbi të vërtetën.

Historia moderne ofron mësime dramatike. Revolucioni Francez nisi me idealet fisnike të lirisë, barazisë dhe vëllazërisë. Megjithatë, kur revolucioni kaloi në fazën e radikalizimit jakobin, gijotina u bë simboli i drejtësisë. Terrori revolucionar nuk solli lirinë, por përgatiti terrenin për autoritarizmin e Napoleonit. Ekstremi prodhoi kundërekstremin.

Në shekullin XX, Republika e Vajmarit përjetoi të njëjtin fenomen. Polarizimi ekstrem midis komunistëve dhe nacional-socialistëve shkatërroi besimin tek institucionet demokratike. Shoqëria gjermane u nda në kampe që nuk komunikonin më me njëra-tjetrën. Rezultati ishte ngjitja e Adolf Hitlerit në pushtet dhe katastrofa më e madhe politike e historisë moderne.

Po kështu, Revolucioni Rus premtoi emancipimin e klasës punëtore, por përfundoi në totalitarizmin stalinist. Në emër të barazisë u ndërtua një sistem ku shteti kontrollonte çdo aspekt të jetës, ndërsa miliona njerëz humbën jetën në spastrimet politike, uritë e organizuara dhe kampet e punës.

Në anën tjetër të spektrit, nacionalizmat ekstremë të viteve ’90 në Ballkan treguan se kur identiteti etnik politizohet deri në absolutizim, shoqëritë shndërrohen në fusha konflikti. Propaganda, frika dhe demonizimi i “tjetrit” prodhuan luftëra, spastrim etnik dhe plagë që vazhdojnë të ndikojnë marrëdhëniet ndërmjet popujve edhe sot.

Në dekadat e fundit, ekstremizmi nuk ushqehet më vetëm nga ideologjitë tradicionale. Ai shumëzohet përmes algoritmeve të rrjeteve sociale. Platformat digjitale favorizojnë emocionin mbi arsyen, zemërimin mbi argumentin dhe konfliktin mbi dialogun. Krijohen të ashtuquajturat “dhoma jehone”, ku individët dëgjojnë vetëm mendime që konfirmojnë bindjet e tyre. Kundërshtari nuk njihet më si bashkëqytetar me mendim ndryshe, por si kërcënim ekzistencial.

Kjo është arsyeja pse polarizimi politik në shumë demokraci sot ka arritur nivele të paprecedenta. Nga Shtetet e Bashkuara deri në pjesë të Evropës, nga Amerika Latine deri në disa demokraci aziatike, debati publik po zëvendësohet nga kultura e përjashtimit. Në vend të kompromisit kemi demonizim; në vend të argumentit kemi etiketime; në vend të dialogut kemi mobilizim emocional.

Një shoqëri e polarizuar humbet gradualisht kapitalin e saj më të rëndësishëm: besimin. Besimin tek institucionet, tek media, tek universitetet, tek drejtësia dhe, në fund, tek vetë demokracia. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se vetëm pala e tyre është legjitime, atëherë procesi demokratik pushon së qeni mekanizëm bashkëjetese dhe shndërrohet në një betejë për mbijetesë politike.

Në këtë kontekst, moderimi nuk duhet ngatërruar me mungesën e bindjeve. Moderimi nuk është neutralitet moral dhe as mungesë karakteri. Përkundrazi, ai kërkon pjekuri intelektuale. Ai presupozon aftësinë për të pranuar se edhe kundërshtari mund të ketë pjesërisht të drejtë; se e vërteta politike rrallëherë është absolute; se kompromisi nuk është tradhti, por mekanizmi përmes të cilit funksionojnë demokracitë.

Në shkencat politike ekziston një parim i rëndësishëm: institucionet janë më të forta se individët vetëm kur ekziston kulturë politike e moderuar. Kushtetutat mund të shkruhen në mënyrë të përsosur, por nëse aktorët politikë refuzojnë të respektojnë frymën e tyre, asnjë arkitekturë institucionale nuk mund ta mbrojë demokracinë. Për këtë arsye, kultura demokratike është po aq e rëndësishme sa edhe vetë institucionet demokratike.

Ekstremizmi nuk dëmton vetëm politikën. Ai dëmton ekonominë, sepse largon investimet dhe krijon pasiguri. Dëmton arsimin, sepse universitetet shndërrohen në arena ideologjike. Dëmton shkencën, sepse faktet fillojnë të maten sipas preferencave politike. Dëmton familjen dhe komunitetin, sepse ndarjet politike depërtojnë në marrëdhëniet njerëzore. Në fund, ai dëmton vetë identitetin kombëtar, sepse kombet nuk ndërtohen mbi urrejtjen ndaj njëri-tjetrit, por mbi aftësinë për të bashkëjetuar me dallimet.

Shekulli XXI nuk ka nevojë për më shumë radikalizëm. Ka nevojë për më shumë urtësi politike. Sfida nuk është të fitojë e majta apo e djathta; sfida është të mbijetojë qendra demokratike ku takohen pluralizmi, shteti i së drejtës, respekti për institucionet dhe dinjiteti i individit.

Metafora e lisharësit mbetet aktuale. Çdo shtytje e tepruar drejt një skaji krijon energjinë për një reagim po aq ekstrem në drejtimin e kundërt. Kjo është arsyeja pse shoqëritë e mençura nuk e shtyjnë lisharësin deri në fund të harkut. Ato e mbajnë në lëvizje, por brenda kufijve të arsyes. Sepse stabiliteti nuk është mungesë dinamizmi; është aftësia për të ruajtur ekuilibrin mes ndryshimit dhe vazhdimësisë.

Në fund të fundit, demokracia nuk matet nga mënyra se si trajtohen ata që mendojnë si ne, por nga mënyra se si trajtohen ata që mendojnë ndryshe. Qytetërimet nuk rrëzohen kur humbasin zgjedhjet; ato rrëzohen kur humbasin aftësinë për të pranuar legjitimitetin e kundërshtarit.

Mesazhi më i rëndësishëm për kohën tonë është i thjeshtë, por thelbësor: shoqëritë nuk shpëtohen nga ekstremet, por nga ekuilibri; jo nga urrejtja, por nga dialogu; jo nga absolutizmi ideologjik, por nga kultura e moderimit. Vetëm atëherë lisharësi i historisë nuk do të shndërrohet në një forcë shkatërruese, por në ritmin natyror të një demokracie të pjekur, të aftë të korrigjojë veten pa u rrënuar.