Nga Parvis Yazdani

Babai im lindi në Tabriz në vitin 1947, në atë pjesë të Azerbajxhanit që ndodhet brenda Iranit, dhe fakti i parë politik i jetës së tij ishte se gjuha që ai fliste pranë nënës nuk lejohej në shkollën e tij. Të ishe fëmijë azerbajxhanas në Iran do të thoshte të mësoje herët se vetë fjalët e tua trajtoheshin si një lloj kontrabande. Ai u largua për në Gjermani në vitin 1970 dhe nuk pushoi kurrë së punuari kundër atij regjimi, por nuk e luftoi ashtu siç bënë të tjerët. E luftoi me një fjalor. Ndër librat që la pas është një fjalor gjermanisht–azerbajxhanisht, fryt i dekadave të tëra pune — një akt rivendosjeje nga një njeri shteti i të cilit ishte përpjekur t’ia merrte fjalët, i kryer me bindjen e qetë se t’i kthesh një populli fjalorin e vet është në vetvete një formë rezistence. Unë u rrita mes atyre dorëshkrimeve. Prej tyre mësova se vegla e parë për të cilën zgjat dorën çdo tirani nuk është pushka. Është fjalori.

E përmend këtë për shkak të asaj që m’u shfaq në ekran nga Shqipëria këtë javë, dhe për shkak të vendit ku rastis të jetoj. Në Gjermani kemi filologun tonë të katastrofës. Viktor Klemperer, një studiues hebre i gjuhëve romane që i mbijetoi Rajhut të Tretë në Drezden, i kaloi ato vite duke mbajtur një fletore të fshehtë jo për mizoritë, por për fjalët — termat e vegjël e të zakonshëm që regjimi i përkuli në heshtje derisa një komb i tërë po fliste gjuhën e tij pa e vënë re. Vëzhgimi i tij ishte se propaganda rrallë vepron përmes gënjeshtrës madhështore të bërtitur nga një foltore. Ajo vepron duke futur fshehurazi fjalë të ndryshuara në përdorimin e përditshëm, në doza tepër të vogla për t’u shijuar, derisa helmi bëhet thjesht mënyra se si flasin njerëzit. Ai i mësoi Gjermanisë ta lexonte të kaluarën e vet të afërt si një tekst të korruptuar. Ai është arsyeja pse një gjerman nuk mund t’i shohë imazhet që qarkullojnë tani në Shqipëri dhe të shquajë në to vetëm një grindje politike. Unë i shoh ato dhe shoh një fjalor që po keqpërdoret, dhe jam stërvitur — nga babai im dhe nga shekulli më i keq i vendit tim — që ta vë re.

Pra, më lejoni ta lexoj fushatën shqiptare ashtu siç më mësuan ta lexoj burrat e jetës sime — si filolog, fjalë për fjalë.

Kolonizim. Kjo është fjala e vendosur përmbi një imazh të manipuluar të bregut të Adriatikut të mbushur me flamuj izraelitë. Është një fjalë e vërtetë me një kuptim të vërtetë e të tmerrshëm, dhe pikërisht prandaj u zgjodh; një falsifikim ka nevojë për peshën e një fjale të vërtetë që ta mbajë. Por mendoni se kush po e përdor. Regjimi që e quan Shqipërinë “të kolonizuar” është po ai regjim që u ndalon rreth dhjetë milionë qytetarëve të vet azerbajxhanas — popullit të babait tim — të shkollohen në gjuhën amtare, që ka kaluar një shekull duke i imponuar persishten Tabrizit dhe duke e trajtuar të folmen turke të veriperëndimit si një sëmundje që duhet menaxhuar. Ka kolonizim të vërtetë në këtë histori. Ai nuk po ndodh në një plazh pranë Vlorës. Po ndodh në klasat e Tabrizit, dhe dora që e bën është pikërisht ajo që tani po e drejton gishtin nga Shqipëria duke bërtitur “kolonizator”.

Nuk është për shitje. Kjo është fjala më efektive e fushatës, sepse është pothuajse tërësisht e vërtetë. Sovraniteti i një kombi nuk është për shitje; një vijë bregdetare nuk duhet t’u dorëzohet investitorëve të huaj në errësirë; një lagunë e mbrojtur nuk është mall. Shqiptarët kanë çdo të drejtë ta thonë këtë, me zë të lartë, dhe të kërkojnë që prokurorët e tyre ta ndjekin paranë pas projektit të Sazanit dhe Vjosë–Nartës kudo që të çojë. Kjo është teknika më e vjetër në zanatin e ndikimit, dhe ajo që Klemperer do ta kishte njohur menjëherë: nuk e shpik një ankesë, sepse një ankesë e shpikur nuk ka fuqi. Gjen një ankesë të vërtetë dhe e mbështjell falsifikimin tënd rreth saj, kështu që kur një qytetar e përsërit gënjeshtrën, ai ndien ngrohtësinë e së vërtetës që ajo fsheh brenda. “Shqipëria nuk është për shitje” është fjalia e ndershme. “E shitur te hebrenjtë” është ngarkesa që ajo u ndërtua për ta kontrabanduar.
Miliarderë. Kjo është fjala që mban një maskë, dhe nga Gjermania jam i detyruar të emërtoj atë që fshihet poshtë saj — por së pari më lejoni t’ju tregoj dorën e falsifikuesit, sepse pikërisht këtu i rrëshqet. Njëra prej pllakatave kërkon që vendi të dëbojë “jeuice billionaires” dhe t’i nxjerrë jashtë nga “Triana.” Lexojeni sërish. Fjala për popullin që po sulmohet është shkruar gabim, po ashtu edhe emri i vetë kryeqytetit të Shqipërisë. Asnjë shqiptar nuk e shkruan gabim Tiranën. Lapsusi është nënshkrimi: kjo nuk u shkrua nga një qytetar i zemëruar i qytetit emrin e të cilit s’di as ta shkruajë, por u krijua me nxitim nga dikush që punon në një gjuhë jo të vetën, për të cilin si viktimat ashtu edhe vendi janë abstraksione në një ekran. Si biri i një filologu, atë rrëshqitje drejtshkrimore e gjej më dënuese se çdo flamur në çdo fotografi. Dhe vetë fjala e maskuar e tradhton pjesën tjetër. “Miliarder”, këtu, nuk po përshkruan pasurinë. Është zëvendësimi më i vjetër në leksikun evropian — shkëmbimi përmes të cilit një popull shndërrohet në komplot dhe një komplot në shenjë sulmi. Vendi im e di saktësisht largësinë mes asaj fjalie dhe një katastrofe, sepse e matëm njëherë, plotësisht, dhe më pas ndërtuam dy fjalë për të ruajtur kujtesën: nie wieder. Kurrë më. Ato fjalë nuk kanë asnjë kuptim nëse heshtin në çastin kur shpifja mbërrin me drejtshkrim të thyer, me një theks të huaj, për një breg të huaj. Antisemitizmi nuk është një tepri fatkeqe në skajet e kësaj fushate. Është motori. Hiqeni atë dhe operacioni nuk ka më fuqi; mbetet thjesht një mosmarrëveshje urbanistike për një hotel.

Ka edhe një zë tjetër në këtë fjalor, dhe është ai që familja ime di ta lexojë më mirë se shumëkush. Bastion sionist — akuza se ndonjë fqinj i vogël e sovran është bërë fshehurazi një bazë e përparuar e Izraelit dhe se prandaj duhet përballur si armik i besimtarëve. Shqiptarët mund të mendojnë se kjo shpifje u krijua për ta. Nuk është kështu. Teherani e ka drejtuar pikërisht këtë fjalor ndaj Republikës së pavarur të Azerbajxhanit prej vitesh: një shtet laik, turkofon, me shumicë myslimane, që tregton me Izraelin dhe nuk pranon të marrë urdhra nga klerikët, dhe që mediat iraniane prandaj e paraqesin si një kamë sioniste në fyt të ummës. Gjatë luftës së vitit të kaluar regjimi grumbulloi akuza kundër Bakusë pikërisht ashtu siç fabrikon tani imazhe kundër Tiranës — i njëjti skenar, i njëjti fill i verdhë që e përshkon, vetëm emri i vendit ndryshoi. E njoha tekstin shqiptar që në shikim të parë, ashtu siç njeh dikush dorën e një falsifikuesi nëpër dokumente të ndryshme. Është shkruar në një dialekt që u rrita duke e lexuar.

Bashkoji dy gjysmat dhe e sheh qartë tërë makinerinë. Regjimi që falsifikon fjalë kundër Shqipërisë është regjimi që konfiskon fjalë nga Azerbajxhani. Vjedhje gjuhësore brenda vendit, falsifikim gjuhësor jashtë tij — këto nuk janë dy politika, por një ministri e vetme, që punon në drejtime të kundërta drejt të njëjtit qëllim: një botë në të cilën Teherani vendos cilat fjalë mund të mbajë një popull dhe cilat fjalë duhet të thotë. Djalit në Tabriz i ndalohet fjala për gjyshen e vet në gjuhën e vet. Të riut shqiptar në Tiranë i jepet, falas, fjala “hebre” për ta pështyrë mbi fqinjin e tij. Të dyve po u hiqet fjalori i tyre nga e njëjta dorë.
Shqiptarëve që i ndajnë këto imazhe me ndërgjegje të pastër, nuk do t’u jap leksione, sepse nuk është vendi im dhe nuk është lufta ime. Do të ofroj vetëm atë që ka për të dhënë biri i një filologu. Mbajeni fjalorin tuaj. Mbroni lagunën tuaj, merrini në pyetje qeverinë tuaj, mos lejoni që sovraniteti juaj të shitet — dhe bëjeni çdo pjesë të kësaj me fjalët tuaja, ato që lindën nga ankesa juaj, jo ato që një regjim i huaj i hartoi dhe jua futi në gojë ndërsa ishit të zemëruar. Akti më sovran që mund të ndërmarrë çdo popull është refuzimi për të lexuar me zë një skenar të shkruar nga armiku i tij.

Babai im iu përgjigj një shteti që vidhte fjalë duke kaluar dyzet vjet duke i kthyer ato me durim, një zë fjalori në çdo herë. Përballë asaj pune të gjatë e të heshtur, detyra që ka përpara Shqipëria është e vogël dhe krejtësisht e arritshme. Nuk ju duhet të hartoni një fjalor. Ju duhet vetëm të refuzoni të përsërisni një gënjeshtër — dhe të dini, kur fjala “miliarder” mbërrin duke nënkuptuar diçka që nuk e thotë, saktësisht në cilën gjuhë u shkrua, dhe saktësisht kush përfiton kur ju e shqiptoni falas.
 
Parvis Yazdani është ish-drejtori ekzekutiv i Forumit Gjermano-Azerbajxhanas (Deutsch-Aserbaidschanisches Forum) në Berlin, ku puna e tij u përqendrua te marrëdhëniet mes Gjermanisë, Azerbajxhanit dhe Iranit. Ai shkruan për dezinformimin, të drejtat e pakicave dhe politikën e Kaukazit të Jugut e të Iranit. Është biri i filologut dhe disidentit irano-azerbajxhanas Ahmad Omid Yazdani.