Nga Bledar Kurti

Ka patur një kohë kur debatet publike ndërtoheshin mbi pyetje themelore të ekzistencës njerëzore. Filozofët e Greqisë së lashtë diskutonin mbi drejtësinë, virtytin dhe kuptimin e jetës. Në periudhën e Iluminizmit, mendimtarët europianë debatonin mbi lirinë, shtetin, të drejtat natyrore dhe mënyrën se si shoqëria mund të përparonte përmes arsyes. Edhe konfliktet ideologjike të shekullit XX, sado të ashpra dhe tragjike, kishin në qendër pyetje të mëdha: çfarë është njeriu, si organizohet ekonomia, çfarë roli duhet të ketë shteti dhe si ndërtohet drejtësia shoqërore.

Sot, një pjesë e madhe e debatit publik duket se është zhytur në një banalitet të paimagjinueshëm. Shoqëritë moderne, me gjithë zhvillimin teknologjik dhe pasurinë e informacionit, shpesh konsumohen nga diskutime që deri para pak dekadash do të konsideroheshin absurde. Në vend që të debatojmë mbi krizën demografike, varfërinë, arsimin, inteligjencën artificiale, rënien e kulturës apo sfidat gjeopolitike të civilizimit perëndimor, diskutojmë pa fund nëse ekzistojnë vetëm dy gjini, nëse burrat mund të mbeten shtatzënë apo nëse fëmijët duhet të lejohen të ndryshojnë seksin në moshë të mitur.

Një tjetër tregues i konfuzionit moral të epokës sonë është mënyra si debatohet sot edhe mbi vetë vlerën e jetës njerëzore. Dikur qytetërimet diskutonin se si të mbronin jetën, si të ndërtonin institucione më humane dhe si të ruanin dinjitetin njerëzor. Sot, në shumë vende, debati publik është zhvendosur drejt surrogacisë, pra zhbërjes së mëmësisë natyrore apo normalizimit të eutanazisë, pra idesë që shoqëria dhe shteti mund të lehtësojnë përfundimin e jetës së një njeriu. Një temë që dikur do të trajtohej me frikë morale dhe përgjegjësi të jashtëzakonshme, shpesh prezantohet sot si progres administrativ apo si çështje komoditeti individual.

Kjo nuk është thjesht një çështje ligjore apo mjekësore; është një pyetje themelore filozofike mbi kuptimin e jetës dhe vuajtjes njerëzore. Kur një shoqëri fillon ta shohë jetën kryesisht përmes filtrit të utilitarizmit dhe efikasitetit, rrezikon të humbasë ndjeshmërinë morale që e mban të bashkuar. Në vend që të investohet më shumë në kujdesin paliativ, mbështetjen psikologjike dhe solidaritetin njerëzor, debati shpesh reduktohet në pyetjen teknike se si mund të përfundohet jeta në mënyrë “dinjitoze”. Kjo tregon sa larg është zhvendosur kultura moderne nga debatet klasike mbi virtytin, sakrificën dhe kuptimin e ekzistencës.

Kjo nuk është thjesht një ndryshim temash. Është një shenjë e degradimit të vetë kulturës së debatit.

Shoqëritë serioze ndërtohen mbi një marrëveshje minimale me realitetin. Nëse edhe faktet biologjike më themelore, si gjinia dhe mëmësia, bëhen subjekt relativizimi ideologjik, atëherë vetë baza e arsyes fillon të shembet. Debati publik nuk mund të funksionojë kur emocionet dhe presioni social zëvendësojnë logjikën, shkencën dhe sensin e përbashkët.

Në të kaluarën, edhe kur njerëzit gabonin, ata kërkonin të vërtetën. Sokrati pyeste për natyrën e drejtësisë. Shën Augustini meditonte mbi shpirtin dhe kohën. Kant diskutonte mbi moralin universal. Debatet mund të kishin përfundime të ndryshme, por ekzistonte bindja se e vërteta kishte rëndësi. Sot, në të shumtën e rasteve, duket sikur e vërteta është bërë pengesë për ideologjinë dhe ndëshkohet.

Një tjetër problem është se debatet moderne nuk synojnë më ndriçimin e mendjes, por dominimin emocional dhe moral. Kushdo që shpreh dyshim mbi ide të caktuara rrezikon të etiketohet menjëherë si intolerant, ekstremist apo armik i progresit. Në vend të argumentit përdoret turpërimi publik. Në vend të dialogut përdoret censura sociale. Kush beson në Zot etiketohet si i prapambetur, kush beson te familja konsiderohet arkaik, e kush përdor fjalën patriot ndëshkohet si ekstremist. Kjo ka krijuar një klimë frike intelektuale ku shumë njerëz heshtin jo sepse nuk kanë argumente, por sepse kanë frikë nga pasojat shoqërore.

Rrjetet sociale e kanë përshpejtuar këtë degradim. Debatet nuk zhvillohen më në universitete, libra apo institucione serioze, por në platforma të ndërtuara për zemërim, impuls dhe polarizim. Algoritmet nuk shpërblejnë urtësinë; ato shpërblejnë skandalin. Një mendim i thellë filozofik nuk ka shansin e një deklarate provokuese prej dhjetë sekondash. Kultura e reflektimit është zëvendësuar nga kultura e reagimit të menjëhershëm.

Në këtë kaos kulturor, edhe fëmijët janë bërë objekt eksperimentesh ideologjike. Në vend që shoqëria t’i mbrojë dhe t’u japë stabilitet psikologjik, shumë vende po hapin diskutime mbi ndërhyrje të pakthyeshme hormonale apo kirurgjikale në mosha kur identiteti i individit ende nuk është formuar plotësisht. Një qytetërim që dikur debatonte mbi edukimin moral të brezave të rinj, sot shpesh duket i paaftë të mbrojë vetë nocionin e fëmijërisë.

Kjo nuk do të thotë se shoqëria nuk duhet të trajtojë njerëzit me dinjitet dhe respekt. Çdo njeri ka dinjitet të patjetërsueshëm dhe askush nuk duhet të përballet me urrejtje apo dhunë. Por respekti ndaj individit nuk kërkon që shoqëria të heqë dorë nga arsyeja, biologjia apo realiteti objektiv. Toleranca nuk duhet të shndërrohet në detyrim për të mohuar atë që shumica e njerëzimit e ka konsideruar të qartë për mijëra vite.

Ndërkohë, sfidat reale vazhdojnë të grumbullohen. Europa po plaket. Lindshmëria po bie në nivele alarmante. Teknologjia po ndryshon natyrën e punës dhe vetë konceptin e njeriut. Inteligjenca artificiale mund të transformojë ekonominë, politikën dhe luftën. Konfliktet gjeopolitike po rikthehen. Kriza shpirtërore dhe vetmia po rriten në mënyrë dramatike. Megjithatë, një pjesë disproporcionale e energjisë publike harxhohet në debate sterile identitare që nuk zgjidhin asnjë nga këto probleme madhore.

Historia na mëson se qytetërimet nuk bien vetëm nga varfëria apo lufta. Ato bien edhe kur humbasin aftësinë për të dalluar thelbësoren nga banalja. Kur kultura nuk prodhon më mendim të madh, por vetëm zhurmë. Kur shoqëria humbet kontaktin me realitetin dhe fillon të jetojë brenda konstrukteve ideologjike të shkëputura nga natyra njerëzore.

Mendoni për kurthin që ka rënë shoqëria e sotme. Ja një përshkrim i thjeshtë për çdo individ që nga mbarsja e gjer në varr: propaganda se fetusi nuk eshtë qenie njerëzore, dyjëzim mbi gjininë, ripërkufizim i prindërimit, ndryshim i institucionit të familjes, privim i shpalljes lirisht të besimit në Zot, eleminim i konceptit të kombësisë, zëvendësim i kujdestarëve për moshat e thyera apo atyre në prag vdekje me robotë ngushëllues që zëvendësojnë shtrëngimin e ngrohtë të dorës nga qenie njerëzore, dhe normalizimi i eutanazisë. I zhveshur nga të gjitha këto të drejta themeltare, çfarë tjetër i mbetet individit e si rrjedhojë shoqërisë?

Po jetojmë në marri, e megjithatë ende nuk është vonë për një zgjim. Ky zgjim nuk duhet të jetë kthim në fanatizëm apo urrejtje, por rikthim te arsyeja, maturia dhe serioziteti intelektual. Duhet të rikthejmë kulturën e debatit të vërtetë, ku pyetjet e mëdha të civilizimit zënë sërish vendin që meritojnë. Duhet të edukojmë brezat e rinj të mendojnë kritikisht, të lexojnë, të kuptojnë historinë dhe të kërkojnë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme.

Shoqëria nuk përparon duke mohuar realitetin, por duke e kuptuar atë. Dhe ndoshta sfida më e madhe e kohës sonë nuk është teknologjia apo politika, por rikthimi i mendjes njerëzore te urtësia dhe sensi i përbashkët.