Nga Aleksandër Cangonja
Në tetor të vitit 1940, Prefektura e Durrësit u përfshi në një debat të ndjeshëm administrativ që lidhej me kontrollin e territorit dhe kufijtë e privatësisë fetare. Dy dokumente zyrtare të kohës pasqyrojnë vështirësitë e organeve të rendit për të ndaluar individë që, për t’i shpëtuar kërkimit, po lëviznin të maskuar nën veshjen tradicionale të grave myslimane.
Sipas shkresës me numër 173/1 Ris., të datës 22 tetor 1940, autoritetet kishin marrë informacione se persona të shpallur në kërkim, si Jaho Zaganjori dhe Andon Koço Mani, po qarkullonin nëpër qytet të veshur me çarçafë dhe perçe. Kjo metodë fshehjeje shfrytëzonte faktin se patrullat e policisë (X.K.M.U.) hezitonin të ndalonin apo të kërkonin zbulimin e fytyrës së një femre, për shkak të kodeve të forta morale dhe fetare të kohës. Dokumenti nuk sqaron nëse këta persona ishin pjesë e grupeve politike apo individë me precedentë penalë, por i cilëson ata thjesht si “t’aratisun” që përdornin veshjen si mburojë praktike.
Ky fenomen krijoi një ngërç të madh për administratën e pushtimit. Nga njëra anë, maskimi po kthehej në një sfidë reale operacionale për sigurinë në kohë lufte, duke u mundësuar personave të kërkuar një lëvizje thuajse të papenguar. Nga ana tjetër, ndërhyrja e forcave të rendit për të detyruar zbulimin e fytyrës së grave mbartte rrezikun e një reagimi të ashpër social. Autoritetet ishin të vetëdijshme se një urdhër i tillë mund të interpretohej si një sulm i drejtpërdrejtë ndaj traditës dhe identitetit të komunitetit mysliman, duke nxitur pakënaqësi dhe urrejtje ndaj administratës.
Për të justifikuar këtë masë, Prefektura tentoi të gjente një rrugë të mesme, duke argumentuar se mbulimi i plotë nuk ishte një detyrim i prerë fetar, por më tepër një praktikë që po keqpërdorej për qëllime klandestine. Megjithatë, kërkesa për autorizimin e “zbulimit të grave” tregonte qartë se prioriteti i aparatit shtetëror ishte kontrolli ushtarak, edhe nëse kjo do të thoshte prekjen e normave më të ndjeshme të shoqërisë shqiptare të asaj periudhe.
Përfundim
Këto dokumente dëshmojnë një situatë ku veshja tradicionale u shndërrua në një instrument taktik në duart e të kërkuarve dhe në një problematikë komplekse për shtetin. Përtej paqartësisë mbi profilin e personave të arratisur, shkresat pasqyrojnë tensionin mes nevojës për siguri dhe rrezikut të destabilizimit social përmes cenimit të zakoneve fetare. Sot, ky korrespondencë shërben si një dëshmi arkivore mbi mjedisin e tensionuar të vitit 1940, ku përpjekja për kontroll policor përballej me muret e padukshme, por të fuqishme, të traditës vendase.
